12. Sınıf: Ekonomi Alanındaki Gelişmeler Kazanım Değerlendirme Testleri

🚀 Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş döneminde ekonomi, bağımsızlık ve kalkınmanın temel taşıydı. Genç Cumhuriyet, bağımsız bir ekonomik yapı kurma hedefiyle önemli adımlar atmış, hem liberal hem de devletçi politikaları tecrübe ederek kendine özgü bir yol çizmiştir. 📌 Bu dönemdeki ekonomik gelişmeler, Türkiye'nin bugünkü ekonomik altyapısının temellerini atmış, sanayiden tarıma, bankacılıktan ticarete kadar birçok alanda kalıcı etkiler bırakmıştır. Gelin, bu önemli döneme yakından bakalım!

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi: Cumhuriyet Dönemi Ekonomi Politikaları ve Gelişmeler

💡 Milli Ekonominin Temelleri: İzmir İktisat Kongresi (1923)

Cumhuriyet'in ilanından hemen önce toplanan bu kongre, yeni Türk devletinin ekonomik rotasını çizmede belirleyici olmuştur. Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde, ülkenin çeşitli kesimlerinden temsilcilerin katılımıyla milli bir ekonomi anlayışı benimsenmiştir.

Misak-ı İktisadi (Ekonomi Andı): İzmir İktisat Kongresi'nde kabul edilen ve milli ekonominin temel ilkelerini belirleyen kararlar bütünüdür. Bu ilkeler, ekonomik bağımsızlık, milli sermayenin desteklenmesi ve yerli üretimin teşviki üzerine kurulmuştur.

• Ekonomik bağımsızlık vurgusu yapılmıştır.
• Özel sektörün desteklenmesi kararlaştırılmıştır.
• Devletin düzenleyici ve denetleyici rolü benimsenmiştir.
• Tarım ve sanayinin geliştirilmesi hedeflenmiştir.

⚙️ Liberal Ekonomi Dönemi (1923-1929)

Cumhuriyet'in ilk yılları, özel sektörün öncülüğünde bir ekonomik kalkınma modelinin benimsendiği liberal politikalarla geçmiştir.

Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927)

Bu kanun, yerli sanayinin kurulmasını ve gelişmesini desteklemek amacıyla çıkarılmıştır. Yatırımcılara vergi indirimleri, gümrük muafiyetleri ve arazi tahsisi gibi kolaylıklar sağlanmıştır. Ancak sermaye yetersizliği ve tecrübe eksikliği nedeniyle beklenen başarı tam olarak sağlanamamıştır.

Tarım Alanındaki Gelişmeler

• Aşar Vergisi'nin Kaldırılması (1925): Köylünün üzerindeki ağır bir yük olan aşar vergisinin kaldırılması, tarımsal üretimi teşvik etmiş, ancak devlet gelirlerinde azalmaya yol açmıştır.
• Ziraat Bankası'nın güçlendirilmesi ve Tarım Kredi Kooperatifleri'nin kurulmasıyla çiftçiye destek sağlanmıştır.

🛠️ Devletçilik Dönemi (1930'lar)

1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin etkileri ve liberal politikaların yetersiz kalması, Türkiye'yi yeni bir ekonomik modele yöneltmiştir: **Devletçilik**.

Devletçilik İlkesi: Ekonomide devletin kurucu, işletmeci ve düzenleyici rolünü ön plana çıkaran ekonomik modeldir. Özellikle sermaye ve teknik bilgi birikiminin yetersiz olduğu alanlarda devlet, yatırım yaparak sanayileşmeyi ve kalkınmayı hızlandırmayı amaçlamıştır.

• Krizin özel sektör üzerindeki yıkıcı etkisi, devlet müdahalesini zorunlu kılmıştır.
• Büyük sermaye gerektiren yatırımların özel sektör tarafından yapılamaması.
• Milli sanayiyi kurma ve istihdamı artırma hedefi.

Kurulan Önemli Ekonomi Kurumları ve Bankalar

Devletçilik politikası kapsamında birçok banka ve kurum kurulmuş, bunlar ülkenin sanayileşme ve kalkınma hamlesinde lokomotif görevini üstlenmiştir.

Kurum Adı	Kuruluş Yılı	Amacı / Görevi
İş Bankası	1924	Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk özel bankası, özel sektöre destek ve kalkınma finansmanı.
Sanayi ve Maadin Bankası	1925	Sanayiye kredi sağlama ve devlet sanayi işletmelerini kurma. (Daha sonra Sümerbank ve Etibank'a dönüştü)
Merkez Bankası	1930	Para ve kredi politikalarını düzenleme, banknot basma yetkisi.
Sümerbank	1933	Tekstil, kağıt, demir-çelik gibi temel sanayi kollarında devlet işletmeleri kurma ve yönetme.
Etibank	1935	Maden arama, işletme ve enerji üretimi alanında faaliyet gösterme.
Denizbank	1938	Denizcilik sektörünü geliştirme.

---

✍️ Çözümlü Örnek Sorular

Soru 1

Yeni Türk Devleti'nin ekonomik bağımsızlık ve kalkınma hedefleri doğrultusunda attığı ilk önemli adımlardan biri olan İzmir İktisat Kongresi'nde alınan kararlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

1. Milli bankaların kurulması teşvik edilmiştir.
2. Özel sektörün girişimciliği desteklenmiştir.
3. Aşar vergisinin kaldırılması kararlaştırılmıştır.
4. Yabancı sermayeye karşı millî ekonominin korunması ilkesi benimsenmiştir.
5. Yerli üretimin teşviki ve tüketimi özendirilmiştir.

Çözüm:

1. ✅ İzmir İktisat Kongresi, özel sektörün desteklenmesi ve milli ekonominin temellerinin atılması noktasında önemli kararlar almıştır. Milli bankaların kurulması ve özel sektör girişimciliğinin desteklenmesi bu kararlar arasındadır.
2. İzmir İktisat Kongresi'nde yabancı sermayeye karşı milli ekonominin korunması ve yerli üretimin teşviki de Misak-ı İktisadi'nin temelini oluşturur.
3. Aşar vergisi ise 1925 yılında, yani İzmir İktisat Kongresi'nden sonra kaldırılmıştır. Kongre'de bu konuda bir karar alınmamıştır. Dolayısıyla doğru cevap C seçeneğidir.

Doğru Cevap: C

Soru 2

1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin Türkiye üzerindeki etkileri ve sermaye birikiminin yetersizliği gibi nedenlerle, Cumhuriyetin ilk yıllarındaki liberal ekonomi politikalarından vazgeçilerek devletçilik ilkesine geçilmiştir. Aşağıdaki kurumlardan hangisinin kurulması, doğrudan devletçilik politikalarının bir yansıması olarak gösterilemez?

1. Sümerbank
2. Etibank
3. Merkez Bankası
4. İş Bankası
5. Denizbank

Çözüm:

1. ✅ Devletçilik politikası, devletin ekonomiye doğrudan müdahalesini ve büyük yatırımları üstlenmesini öngörmüştür. Sümerbank (tekstil, sanayi), Etibank (madencilik, enerji), Merkez Bankası (para politikaları) ve Denizbank (denizcilik) gibi kurumlar, bu politika doğrultusunda devlete ait veya devletin öncülüğünde kurulmuşlardır.
2. İş Bankası ise 1924 yılında, yani liberal ekonomi politikalarının uygulandığı dönemde, özel sermaye ile kurulmuş Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk milli bankasıdır. Her ne kadar devlet tarafından desteklenmiş ve milli bir banka olsa da, kuruluş amacı ve yapısı itibarıyla doğrudan devletçilik ilkesinin bir yansıması değildir.

Doğru Cevap: D