7. Sınıf Fen Bilimleri - 2. Ünite: Hücre ve Bölünmeler Konu Özeti
Bu ünitede, canlıların temel yapı birimi olan hücre detaylı bir şekilde incelenir. Hücrenin temel kısımları, organelleri ve görevleri açıklanır. Ayrıca hücrelerin çoğalması için gerçekleştirdiği hücre bölünmeleri olan mitoz ve mayoz bölünme süreçleri, amaçları ve sonuçları karşılaştırmalı olarak ele alınır.
1. Hücrenin Yapısı ve Özellikleri
- Hücre: Canlıların en küçük yapısal ve işlevsel birimidir.
- Hücrenin Temel Kısımları:
- Hücre Zarı: Hücreyi dış etkilerden korur, madde giriş çıkışını düzenler, seçici geçirgendir.
- Sitoplazma: Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran yarı akışkan maddedir. İçinde organeller bulunur.
- Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir. Kalıtsal bilgiyi (DNA) taşır ve hücre bölünmesini kontrol eder.
- Başlıca Organeller ve Görevleri:
- Mitokondri: Hücrenin enerji santrali olup hücresel solunum yapar.
- Kloroplast (Bitki Hücrelerinde): Fotosentez olayını gerçekleştirir.
- Koful: Atık maddeleri depolar, su dengesini sağlar. (Bitkilerde büyük, hayvanlarda küçük ve azdır.)
- Ribozom: Protein sentezi yapar.
- Endoplazmik Retikulum: Madde taşınımı ve depolanmasını sağlar.
- Golgi Cisimciği: Salgı üretimi ve paketlemesi yapar.
- Lizozom (Hayvan Hücrelerinde): Hücre içi sindirimi yapar.
- Sentrozom (Hayvan Hücrelerinde): Hücre bölünmesinde görevlidir.
- Hayvan ve Bitki Hücresi Arasındaki Farklar:
- Bitki Hücresi: Hücre duvarı, kloroplast, büyük ve merkezi koful, köşeli şekil.
- Hayvan Hücresi: Hücre duvarı yok, kloroplast yok, küçük ve çok sayıda koful, yuvarlak veya oval şekil, sentrozom bulunur.
2. Hücre Bölünmeleri
Hücreler büyümek, onarmak, yenilenmek ve üremek amacıyla bölünürler. İki ana hücre bölünmesi türü vardır: Mitoz ve Mayoz.
- a) Mitoz Bölünme:
- Amacı: Tek hücrelilerde üreme, çok hücrelilerde büyüme, gelişme, yenilenme ve onarım sağlar.
- Gerçekleştiği Yer: Vücut hücrelerinde (somatik hücrelerde) görülür.
- Sonuç: Bir ana hücreden kalıtsal olarak ana hücreyle aynı özelliklere sahip, iki yeni hücre oluşur. Kromozom sayısı değişmez (2n → 2n).
- Önemi: Canlının yaşamı boyunca büyümesini ve yıpranan kısımların onarılmasını sağlar.
- b) Mayoz Bölünme:
- Amacı: Eşeyli üremeyi sağlar ve tür içinde kalıtsal çeşitliliği artırır.
- Gerçekleştiği Yer: Üreme ana hücrelerinde (eşey ana hücrelerinde) gerçekleşir. (Örn: yumurtalık, testis)
- Sonuç: Bir ana hücreden kalıtsal olarak ana hücreden farklı özelliklere sahip, dört yeni hücre oluşur. Kromozom sayısı yarıya iner (2n → n).
- Önemi: Üreme hücrelerinin (sperm, yumurta) oluşumunu sağlar ve döllenme ile türün kromozom sayısının sabit kalmasını güvence altına alır. Kalıtsal çeşitliliğin temelini oluşturur.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1:
Soru: Aşağıdaki özelliklerden hangisi bitki ve hayvan hücreleri için ortaktır?
A) Hücre duvarına sahip olma
B) Kloroplast bulundurma
C) Sentrozom bulundurma
D) Ribozom bulundurma
Çözüm:
A) Hücre duvarı sadece bitki hücrelerinde bulunur.
B) Kloroplast sadece bitki hücrelerinde (fotosentez yapan hücrelerinde) bulunur.
C) Sentrozom sadece hayvan hücrelerinde bulunur.
D) Ribozomlar, protein sentezinden sorumlu olup hem bitki hem de hayvan hücrelerinde ortak olarak bulunur.
Cevap: D
Örnek 2:
Soru: 2n=46 kromozomlu bir insan vücut hücresinin (somatik hücre) mitoz bölünme geçirmesi sonucu oluşan yavru hücrelerin kromozom sayısı kaç olur?
Çözüm:
Mitoz bölünmede, ana hücreden oluşan yavru hücrelerin kromozom sayısı değişmez ve ana hücre ile aynı olur. Dolayısıyla, 2n=46 kromozomlu bir hücreden mitoz bölünme sonucu oluşan iki yavru hücrenin her birinin kromozom sayısı da 2n=46 olacaktır.
Cevap: 46
Örnek 3:
Soru: Bir hücre bölünmesi sonucunda 4 yeni hücre oluştuğu ve bu hücrelerin kromozom sayısının ana hücrenin yarısı olduğu gözlemlenmiştir. Bu bölünme türü aşağıdakilerden hangisidir?
Çözüm:
Mayoz bölünme sonucunda ana hücreden 4 yeni hücre oluşur ve bu hücrelerin kromozom sayısı ana hücrenin yarısı kadar olur. Mitoz bölünmede ise 2 yeni hücre oluşur ve kromozom sayısı değişmez.
Cevap: Mayoz Bölünme