7. Sınıf Fen Bilimleri 6. Ünite: Canlılarda Üreme, Büyüme ve Gelişme
Bu ünite, canlıların türlerinin devamlılığını sağlayan, bireysel yaşam döngülerini şekillendiren temel biyolojik süreçler olan üreme, büyüme ve gelişme kavramlarını kapsamaktadır.
Konu Özeti
- Üreme: Canlıların kendilerine benzer yeni bireyler meydana getirerek türlerinin yeryüzündeki varlığını ve sürekliliğini sağlamasıdır.
- Eşeysiz Üreme: Tek bir atanın katılımıyla gerçekleşen üreme şeklidir. Bu üreme sonucunda oluşan yeni bireyler, genetik olarak ana canlıyla tamamen aynı özelliklere sahiptir. Eşeysiz üremede mayoz bölünme ve döllenme olayları görülmez. Bölünme (bakteri, amip), tomurcuklanma (hidra, bira mayası), sporla üreme ve vejetatif üreme (bitkiler) eşeysiz üreme çeşitlerine örnektir.
- Eşeyli Üreme: Genellikle iki farklı atadan (erkek ve dişi) gelen üreme hücrelerinin (sperm ve yumurta) birleşmesi (döllenme) ile gerçekleşir. Döllenme sonucunda oluşan zigot gelişerek yeni bir bireyi oluşturur. Eşeyli üreme sonucunda oluşan bireyler, her iki atadan da genetik özellikler taşıdığı için ana canlılardan farklı genetik yapıda olur. Bu durum, tür içi çeşitliliğin artmasını sağlar. İnsanlar, hayvanların çoğu ve çiçekli bitkiler eşeyli ürer.
- Büyüme: Canlıların hücre sayılarının artması ve/veya hücrelerinin hacimlerinin artması sonucunda kütle ve boyut olarak artış göstermesidir. Tüm canlılar yaşam döngülerinin belirli evrelerinde büyüme gösterir. Örneğin, bir bebeğin yetişkin bir insan boyutuna ulaşması veya bir fidenin ağaca dönüşmesi büyüme sürecini ifade eder.
- Gelişme: Canlıların döllenmeden itibaren başlayarak olgun bir birey haline gelinceye kadar geçirdiği yapısal ve işlevsel değişimlerin tümüdür. Gelişme, organların oluşumu, farklılaşması ve belirli görevleri yerine getirebilecek kapasiteye ulaşmasını içerir. Kurbağanın yumurtadan iribaş (larva) evresine, oradan da ergin kurbağaya dönüşmesi metamorfoz olarak bilinen bir gelişme örneğidir.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1: Aşağıdaki canlılardan hangisi tomurcuklanma ile eşeysiz üreme yapar?
- A) Amip
- B) Hidra
- C) Tavşan
- D) Papatya
Çözüm 1: Tomurcuklanma, ana canlının vücudunda oluşan bir çıkıntının (tomurcuk) gelişerek yeni bir birey oluşturduğu eşeysiz üreme şeklidir. Bu üreme şekline örnek olarak hidra ve bira mayası verilebilir. Amip bölünerek, tavşan eşeyli olarak, papatya ise genellikle tohumla (eşeyli) veya çelikle (vejetatif) ürer. Doğru cevap B) Hidra'dır.
Örnek 2: "Bir civcivin büyüyerek olgun bir tavuk haline gelmesi" olayı, canlılardaki hangi kavram ile doğrudan ilişkilidir?
- A) Üreme
- B) Büyüme
- C) Döllenme
- D) Farklılaşma
Çözüm 2: Canlıların kütle ve boyut olarak artış göstermesi büyüme olarak tanımlanır. Civcivin boyutlarının ve kütlesinin artarak tavuk halini alması, doğrudan büyüme sürecini ifade eder. Üreme yeni birey oluşturma, döllenme üreme hücrelerinin birleşmesi, farklılaşma ise hücrelerin belirli görevler için özelleşmesidir. Doğru cevap B) Büyüme'dir.
Örnek 3: Eşeyli üreme ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
- A) Genellikle iki atanın katılımıyla gerçekleşir.
- B) Yeni bireylerin genetik yapısı ana canlıdan farklıdır.
- C) Üreme hücreleri (sperm ve yumurta) oluşumu gözlenir.
- D) Oluşan bireylerin kalıtsal özellikleri ana canlı ile tamamen aynıdır.
Çözüm 3: Eşeyli üremede iki farklı atadan gelen üreme hücreleri döllenerek yeni bir birey oluşturur. Bu süreçte iki atadan genler karıştığı için, oluşan yeni bireylerin genetik yapısı ana canlılardan farklılık gösterir. "Oluşan bireylerin kalıtsal özellikleri ana canlı ile tamamen aynıdır" ifadesi eşeysiz üreme için geçerlidir. Dolayısıyla yanlış ifade D) seçeneğidir.