Fiiller (Eylemler) ve Sıfatlar: 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Çalışma Notları
Fiiller (Eylemler)
Fiiller, bir işi, oluşu veya durumu bildiren kelime türüdür. Cümlelerin temelini oluştururlar ve yüklem görevini üstlenirler. Fiillerin kip ve şahıs ekleriyle çekimlenerek yargı bildirmesi esastır.
Fiillerin Özellikleri:
- İş, oluş veya durum bildirirler.
- Çekimli hale getirilebilirler (kip ve şahıs ekleri alırlar).
- Cümlede genellikle yüklem olurlar.
- Anlamlarına göre kılış, durum ve oluş fiilleri olarak üçe ayrılırlar.
Anlamlarına Göre Fiil Çeşitleri:
- Kılış Fiilleri (Geçişli Fiiller): Nesne alabilen fiillerdir. 'Ne yapmak?' sorusuna cevap verirler. Örnek: Okumak, yazmak, sevmek, görmek.
- Durum Fiilleri (Geçişsiz Fiiller): Nesne alamayan fiillerdir. 'Ne olmak?', 'Nerede kalmak?' gibi sorulara cevap verirler. Örnek: Uyumak, oturmak, durmak, kalmak.
- Oluş Fiilleri: Öznelerin zamanla kendi iradeleri dışında geçirdiği değişiklikleri ifade ederler. Genellikle 'ne olmak?' sorusuna cevap verirler. Örnek: Büyümek, yaşlanmak, sararmak, paslanmak.
Fiilimsiler (Eylemsiler):
Fiil kök veya gövdelerinden türeyen, fiil anlamını koruyan ancak çekimli fiiller gibi kip ve şahıs eki almayan sözcüklerdir. Fiilimsiler üçe ayrılır:
- İsim-Fiiller (-ma, -me, -mak, -mek, -ış, -iş, -uş, -üş): Fiilden isim yapar. Koşma, gülmek, bakış.
- Sıfat-Fiiller (-an, -en, -ası, -esi, -ar, -er, -dık, -dik, -duk, -dük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş): Fiilden sıfat yapar. Gelen adam, tanıdık yüz, okuyacak kitap.
- Zarf-Fiiller (-ıp, -ip, -arak, -erek, -ınca, -ince, -dıkça, -dikçe, -alı, -eli, -ken, -dığında, -diğinde): Fiilden zarf yapar. Koşarak geldi, anlayınca sustu.
Sıfatlar (Ön Adlar)
İsimlerin önüne gelerek onları renk, durum, biçim, sayı, sıra, yer, işaret gibi çeşitli yönlerden niteleyen veya belirten kelimelerdir. Sıfatlar, niteledikleri ismin rengini, durumunu, biçimini vb. bildirebilirler.
Sıfat Çeşitleri:
- Niteleme Sıfatları: İsimlere sorulan 'nasıl?' sorusuna cevap verirler. Varlıkların renklerini, durumlarını, biçimlerini vb. bildirirler. Örnek: Kırmızı araba, yorgun insan, yuvarlak masa.
- Belirtme Sıfatları: Varlıkları işaret, sayı, belirsizlik veya soru yoluyla belirten sıfatlardır. Dört gruba ayrılır:
- İşaret Sıfatları: Bu ev, şu dağ, o çocuk.
- Sayı Sıfatları: Üç elma (asıl sayı), ikinci sıra (sıra sayısı), birkaç kişi (belgisiz sayı).
- Belgisiz Sıfatlar: Varlıkları kesinlik bildirmeden belirten sıfatlardır. Bazı öğrenciler, bütün insanlar, hiçbir sorun.
- Soru Sıfatları: Varlıklar hakkında soru soran sıfatlardır. Hangi gün, kaç elma, nasıl bir ev?
Sıfat Tamlamaları:
Bir sıfatla bir ismin öbekleşmesiyle oluşan söz öbeğidir. Sıfat, isimden önce gelerek onu niteler veya belirtir. Örnek: Güzel çiçek, iki elma, bu ev.
💡 Önemli Not: Sıfat-fiiller, eklendikleri isimleri niteleyerek sıfat görevinde kullanıldıklarında sıfat-fiil olarak adlandırılırlar. Ancak çekimli fiil gibi kullanılırlarsa fiil olurlar.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir fiilimsi kullanılmıştır?
A) Her sabah erken kalkar.
B) Kitap okumayı çok severdi.
C) Yanan gemi limana yanaştı.
D) Yarın bize gelecek misin?
E) Bu işi bitirmelisin.
Çözüm: C seçeneğinde 'yanan' kelimesi, 'yanmak' fiilinden türemiş bir sıfat-fiildir ve 'gemi' ismini nitelemiştir. Bu nedenle doğru cevap C'dir. Diğer seçeneklerde çekimli fiiller veya isim-fiiller bulunmaktadır.
Soru 2: "Aşağıdaki ev, köyün en eski yapısıydı." cümlesindeki altı çizili kelimenin türü nedir?
A) İsim-Fiil
B) Sıfat-Fiil
C) Niteleme Sıfatı
D) Belgisiz Sıfat
E) İşaret Sıfatı
Çözüm: "Eski" kelimesi, kendisinden sonra gelen "yapısı" ismini nitelediği için bir niteleme sıfatıdır. Cümlede "Aşağıdaki" kelimesi de işaret sıfatıdır. Ancak altı çizili kelime "eski" olduğu için doğru cevap C'dir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "oluş fiili" kullanılmıştır?
A) Çocuklar bahçede top oynuyor.B) Annem odasında kitap okuyor.
C) Ağaçtaki yapraklar sararmış.
D) Dedem pencereden dışarı bakıyor.
E) Kardeşim okula her gün yürüyerek gidiyor.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde "anlam (zaman) kayması" vardır?
A) Her sabah erkenden kalkar, kahvaltısını yapar.B) Yarınki toplantıya mutlaka katılacaksın.
C) Dün akşam çok güzel bir film izledik.
D) Keşke şimdi yanımda olsan.
E) Bu kitabı okumalısın, çok faydalı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "türemiş fiil" bulunmaktadır?
A) Kardeşim her zaman çok hızlı koşar.B) Öğrenciler sınavdan sonra rahatladı.
C) Bu soruyu ancak sen çözebilirsin.
D) Misafirler birazdan gelecekler.
E) Annem yemekleri özenle pişirdi.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "tezlik fiili" kullanılmıştır?
A) O, bu konuyu çok iyi anlayabilir.B) Çocuklar bahçede koşuşuyorlar.
C) Pencereyi kapatıverdi.
D) Bu eşyaları taşımaya yardım etti.
E) Onunla konuşa durdu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiil (ek eylem) farklı bir görevde kullanılmıştır?
A) En sevdiği renk maviydi.B) Hava dün çok soğuktu.
C) Geldiğinde bize haber vermişti.
D) Bu çocuk çok çalışkandı.
E) Okuldaki en başarılı öğrenci oydu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "niteleme sıfatı" kullanılmıştır?
A) Bu ev, geçen yıl aldığımızdan daha büyüktü.B) Akşam yemeği için lezzetli bir çorba hazırladım.
C) Hangi öğrenci projesini henüz bitirmedi?
D) Birkaç gün sonra tekrar görüşeceğiz.
E) Şu ağaçların altında oturup biraz dinlenelim.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "işaret sıfatı" kullanılmıştır?
A) Bu, benim en sevdiğim kitaptı.B) O günleri asla unutamam.
C) Şunu masanın üzerine bırakır mısın?
D) Öteki, daha iyi bir çözüm yolu sunuyordu.
E) Böyle düşünmek doğru değil.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem "niteleme sıfatı" hem de "sayı sıfatı" bir arada kullanılmıştır?
A) Eski dostlarla bir araya gelmek çok güzeldi.B) Bahçedeki üç elma ağacı bu yıl bol meyve verdi.
C) Geniş caddede yürüyen birkaç kişi dikkatimi çekti.
D) Kırmızı araba, iki saatte yolu tamamladı.
E) Her sabah taze ekmek almayı severim.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili fiil, oluş fiilidir?
A) Çocuklar parkta neşeyle oynuyordu.B) Güneş batarken gökyüzü kızıl renge büründü.
C) Kitap okurken birden uyuyakalmışım.
D) Misafirler gelmeden evi temizledik.
E) Her sabah erken kalkar.
"Yarınki toplantıya mutlaka geliyorsun." cümlesindeki altı çizili fiil için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş, gelecek zaman anlamı taşımaktadır.B) Gelecek zaman kipiyle çekimlenmiş, şimdiki zaman anlamı taşımaktadır.
C) Geniş zaman kipiyle çekimlenmiş, emir anlamı taşımaktadır.
D) Şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş, emir anlamı taşımaktadır.
E) Emir kipiyle çekimlenmiş, gelecek zaman anlamı taşımaktadır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik yapılı bir fiil kullanılmıştır?
A) Pencereden dışarıyı uzun uzun seyrettim.B) Ağacın dalları rüzgarda hafifçe sallanıyordu.
C) Küçük çocuk oyuncağına tutunarak ayağa kalktı.
D) Akşam yemeği için yeni bir tarif denedik.
E) Misafirler gelince hepimiz çok sevindik.
"Herkesin dediklerini dikkatle dinlemelisiniz." cümlesindeki altı çizili fiilin kipi ve şahsı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Gereklilik kipi, \(2\). çoğul şahısB) Şart kipi, \(2\). çoğul şahıs
C) İstek kipi, \(2\). çoğul şahıs
D) Gereklilik kipi, \(3\). çoğul şahıs
E) Emir kipi, \(2\). çoğul şahıs
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlamca kaynaşmış birleşik fiil (deyimleşmiş birleşik fiil) kullanılmıştır?
A) Kapıyı açık görünce içeriye giriverdi.B) Bu konuyu ona arz etmek isterim.
C) Sınavda başarılı olmak için çok çalışmalısın.
D) Yıllardır bu işe gönül verdi.
E) Gürültüden dolayı uykum kaçtı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde niteleme sıfatı kullanılmıştır?
A) Yüksek binalar şehrin siluetini değiştiriyordu.B) Birkaç öğrenci sınavdan erken çıktı.
C) Hangi elbise sana daha çok yakışır?
D) Bu ev geçen yıl satıldı.
E) Üç elma masanın üzerinde duruyordu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işaret sıfatı kullanılmıştır?
A) Güzel havalar herkesi dışarı çekti.B) O çocuk derslerinde çok başarılıydı.
C) İki dil bilen eleman arıyorlar.
D) Bazı insanlar kolay kolay pes etmez.
E) Nasıl bir araba almak istersin?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belgisiz sıfat bulunmaktadır?
A) Kırmızı araba hızla yanımızdan geçti.B) Birçok insan bu konuda farklı düşünüyor.
C) Kaçıncı katta oturuyorsunuz?
D) Şu kalem senin miydi?
E) Yarım ekmekle doymadı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru sıfatı kullanılmıştır?
A) Nereden geliyorsun?B) Ne zaman buluşalım?
C) Hangi kitabı okuyorsun?
D) Nasıl oldu da bu kadar geciktin?
E) Kiminle gideceksin?
"Bir" kelimesi aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayı sıfatı olarak kullanılmıştır?
A) Bana bir kalem verir misin?B) Onunla bir gün mutlaka karşılaşacağız.
C) Sınavdan \(100\) alan bir tek o varmış.
D) Bizimle \(\text{bir}\) saat daha kalabilir misin?
E) Bir an önce buraya gelmelisin.
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/1005-9-sinif-fiil-ve-sifat-test-coz-hqp8