📌 Fiiller: Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller
Sevgili \(7\). Sınıf öğrencileri, Türkçe dersimizin bu önemli konusunda fiillerin yapılarını detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Fiillerin cümledeki görevi kadar, nasıl oluştukları da anlamı ve dilbilgisini kavramak için çok önemlidir. Hazırsanız, fiillerin yapı dünyasına birlikte dalalım!
💡 \(1\). Basit Fiiller
- Tanım: Hiçbir yapım eki almamış, kök halinde olan veya sadece çekim eki almış fiillerdir.
- Özellikleri:
- Yeni bir anlam kazanmazlar.
- Genellikle tek bir sözcükten oluşurlar.
- Fiil köküne sadece zaman, şahıs, kip gibi çekim ekleri gelebilir.
- Örnekler:
- Koş-mak \(\rightarrow\) koş-tu (\('koş'\) fiil kökü, \('-tu'\) geçmiş zaman çekim eki)
- Oku-mak \(\rightarrow\) oku-yor-um (\('oku'\) fiil kökü, \('-yor'\) şimdiki zaman, \('-um'\) \(1\). tekil şahıs çekim eki)
- Gel-mek \(\rightarrow\) gel-ecek-sin (\('gel'\) fiil kökü, \('-ecek'\) gelecek zaman, \('-sin'\) \(2\). tekil şahıs çekim eki)
- Gül-mek \(\rightarrow\) gül (\('gül'\) fiil kökü, emir kipinde)
Unutma: Basit fiiller, yapım eki almadıkları için yeni bir anlama bürünmezler. Sadece çekim ekleriyle zaman ve şahıs bildirirler.
💡 \(2\). Türemiş Fiiller
- Tanım: Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulmuş fiillerdir. Yapım eki alarak yeni bir anlam kazanırlar.
- Oluşum Şekilleri:
- İsimden Fiil Yapan Eklerle: Bir isme yapım eki gelerek onu fiil yapar.
- Göz \(\rightarrow\) göz-le-mek (\('göz'\) isim, \('-le'\) yapım eki)
- Baş \(\rightarrow\) baş-la-mak (\('baş'\) isim, \('-la'\) yapım eki)
- Sıra \(\rightarrow\) sıra-la-mak (\('sıra'\) isim, \('-la'\) yapım eki)
- Fiilden Fiil Yapan Eklerle: Bir fiile yapım eki gelerek ondan yeni bir fiil türetir.
- Gör \(\rightarrow\) gör-üş-mek (\('gör'\) fiil, \('-üş'\) yapım eki)
- Kır \(\rightarrow\) kır-ıl-mak (\('kır'\) fiil, \('-ıl'\) yapım eki)
- Yaz \(\rightarrow\) yaz-dır-mak (\('yaz'\) fiil, \('-dır'\) yapım eki)
- İsimden Fiil Yapan Eklerle: Bir isme yapım eki gelerek onu fiil yapar.
- Örnekler:
- Söz-le-ş-ti-ler (\('söz'\) isim kökü, \('-leş'\) isimden fiil yapım eki, \('-ti'\) geçmiş zaman, \('-ler'\) \(3\). çoğul şahıs)
- Sev-il-di (\('sev'\) fiil kökü, \('-il'\) fiilden fiil yapım eki, \('-di'\) geçmiş zaman)
- Temiz-le-yor-uz (\('temiz'\) isim kökü, \('-le'\) isimden fiil yapım eki, \('-yor'\) şimdiki zaman, \('-uz'\) \(1\). çoğul şahıs)
Unutma: Türemiş fiiller, bir yapım eki sayesinde yeni bir anlam kazanır ve sözcüğün türünü veya anlamını değiştirir.
🚀 \(3\). Birleşik Fiiller
- Tanım: En az \(2\) sözcüğün bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu fiillerdir. Kendi içlerinde \(3\) ana başlıkta incelenirler.
- Çeşitleri:
a. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimleşmiş Birleşik Fiiller)
- Tanım: Genellikle deyimler şeklinde karşımıza çıkan, sözcüklerin gerçek anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam kazandığı birleşik fiillerdir.
- Özellikleri:
- Sözcüklerden en az birinin anlamını yitirmesiyle oluşur.
- Çoğunlukla bitişik yazılmazlar (istisnalar hariç).
- Örnekler:
- Gözden düşmek
- Kulak kabartmak
- Kafa yormak
- El vermek
b. Kurallı Birleşik Fiiller
- Tanım: Belirli kurallar çerçevesinde, bir fiil ile yeterlilik, tezlik, sürerlik veya yaklaşma fiillerinden birinin birleşmesiyle oluşan, daima bitişik yazılan fiillerdir.
- Çeşitleri:
- Yeterlilik Fiili (\(-e\) bil-): Gücü yetme veya ihtimal anlamı katar.
- Gelebilirim (Gelme gücüm var / Gelme ihtimalim var)
- Yapabilirsin
- Tezlik Fiili (\(-i\) ver-): Çabukluk veya ansızın olma anlamı katar.
- Gidiverdi (Çabucak gitti)
- Bakıver
- Sürerlik Fiili (\(-e\) kal-, \(-e\) dur-, \(-e\) gel-): Eylemin devam ettiğini bildirir.
- Baka kaldı (Bakma eylemi devam etti)
- Gidedursun
- Süregelmek
- Yeterlilik Fiili (\(-e\) bil-): Gücü yetme veya ihtimal anlamı katar.
- Yaklaşma Fiili (\(-e\) yaz-): Eylemin gerçekleşmesine çok az kaldığını, neredeyse olduğunu bildirir.
- Düşeyazdı (Neredeyse düşecekti)
- Öleyazdı
c. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller
- Tanım: Bir isim soylu sözcüğün (isim veya sıfat) etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak gibi yardımcı fiillerle birleşerek oluşturduğu fiillerdir.
- Yazım Kuralı:
- Birleşme sırasında ses düşmesi veya ses türemesi varsa bitişik yazılırlar.
- Sabır + etmek \(\rightarrow\) sabretmek (ses düşmesi)
- Zan + etmek \(\rightarrow\) zannetmek (ses türemesi)
- His + etmek \(\rightarrow\) hissetmek (ses türemesi)
- Ses düşmesi veya türemesi yoksa ayrı yazılırlar.
- Yardım etmek
- Dans etmek
- Mutlu olmak
- Birleşme sırasında ses düşmesi veya ses türemesi varsa bitişik yazılırlar.
- Örnekler:
- Affetmek
- Kaybolmak
- Fark etmek
- Memnun olmak
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
\(1\). Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş fiil kullanılmıştır?
- Çocuklar parkta neşeyle koşuyorlardı.
- Yeni aldığı kalemiyle mektubu dikkatlice yazdı.
- Kapıyı yavaşça kapatıverdi ve dışarı çıktı.
- Öğretmen, tahtaya yeni bir problem çizdirdi.
Çözüm:
- A) "koşuyorlardı" \(\rightarrow\) "koş-" fiil kökü, sadece çekim ekleri almış. (Basit fiil)
- B) "yazdı" \(\rightarrow\) "yaz-" fiil kökü, sadece çekim eki almış. (Basit fiil)
- C) "kapatıverdi" \(\rightarrow\) "kapat-" fiili ile "-ıver" tezlik fiili birleşmiş. (Kurallı birleşik fiil)
- D) "çizdirdi" \(\rightarrow\) "çiz-" fiil köküne "-dir" (fiilden fiil yapım eki) gelmiş, sonra çekim eki almış. Bu fiil yapım eki aldığı için türemiş fiildir.
Doğru Cevap: D
\(2\). Soru: "Annem, düşeyazınca onu hemen tuttum." cümlesindeki altı çizili fiilin yapı özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- Basit Fiil
- Türemiş Fiil
- Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiil
- Kurallı Birleşik Fiil
Çözüm:
- "düşeyazınca" fiili, "düşmek" fiiline "-e yaz-" (yaklaşma fiili) eklenerek oluşmuştur. "-e yaz-" eki kurallı birleşik fiillerden yaklaşma fiilini oluşturur. Bu nedenle altı çizili fiil kurallı birleşik fiildir.
Doğru Cevap: D
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde basit yapılı bir fiil kullanılmıştır?
A) Çocuklar bahçede neşeyle oynuyordu.B) Yeni aldığı kitabı hemen okuyuverdi.
C) Arkadaşına olanları anlattı.
D) Herkes onun başarısını kutladı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş yapılı bir fiil bulunmaktadır?
A) Evdeki bütün eşyalar eskimişti.B) Sabah erkenden uyandı.
C) Gürültüden rahatsız oldu.
D) Soruyu dikkatlice çözdü.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik yapılı bir fiil kullanılmıştır?
A) Akşam yemeği için hazırlıklar yapıldı.B) Bu konuda size yardım edebilirim.
C) Çocuklar parkta top oynuyordu.
D) Pencereden dışarı baktı.
"Arkadaşının sözlerine çok sinirlendi. Sonunda dayanamadı ve ona bağırdı. Bu durumdan pişmanlık duyduğunu sonra anladı." Yukarıdaki metinde kaç tane birleşik yapılı fiil vardır?
A) \(1\)B) \(2\)
C) \(3\)
D) \(4\)
"Annem, misafirler gelmeden yemekleri yetiştirebildi." cümlesindeki altı çizili fiilin yapısı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Basit fiilB) Türemiş fiil
C) Birleşik fiil
D) Deyimleşmiş birleşik fiil
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "basit fiil" kullanılmıştır?
A) Çocuklar parkta neşeyle koşuşturuyordu.B) Eve gelir gelmez ödevlerini yapmaya başladı.
C) Yağmur yağınca bütün sokaklar ıslanmıştı.
D) Misafirler için masayı güzelce hazırladı. [E] Arkadaşının anlattıklarına çok şaşırdı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "türemiş fiil" bulunmaktadır?
A) Annem her sabah bize kahvaltı hazırlar.B) Sınav sonuçları açıklandı.
C) Çocuklar bahçede top oynuyor.
D) Hırsızlar dün gece komşunun evine girdi. [E] Teyzem bu yaz bizi mutlaka ziyaret edecek.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kurallı birleşik fiillerden "tezlik fiili" kullanılmıştır?
A) Bu soruyu kolayca çözebilirim.B) Sen burada bekleyedur, ben hemen gelirim.
C) Merdivenlerden inerken düşeyazdım.
D) Misafirler gelince hemen sofrayı kuruyuverdi. [E] Arkadaşıma yardım etmek için yanına gittim.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde diğerlerinden farklı bir fiil yapısı kullanılmıştır?
A) Çocuklar okuldan gelir gelmez yemeğini yedi.B) Öğretmenimiz derste bir konuyu daha anlattı.
C) Dedem tarladaki işleri bitiriverdi.
D) Hava kararınca lambaları yaktık. [E] Yeni aldığı bisikletiyle gezmeye başladı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "basit fiil" kullanılmıştır?
A) Çocuklar bahçede top oynuyorlardı.B) Annem balkondaki çiçekleri suladı.
C) Yeni aldığı kitabı bir günde okuyuverdi.
D) Düşüncelerini defterine yazdırdı. [E] Gökyüzü aniden karardı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "türemiş fiil" kullanılmıştır?
A) Misafirler birazdan gelecek.B) Çocuklar parkta koşuyordu.
C) Tüm odaları tek tek temizledi.
D) Onu görünce çok şaşırdı. [E] Soruları dikkatlice okudu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "birleşik fiil" vardır?
A) Sınavı kazanmak için çok çalıştı.B) Yaşlı kadın, çocuklara masal anlatırdı.
C) Yemeği hemen yiyiverdi.
D) Uykusuzluktan gözleri kızarmıştı. [E] Toplantıdan sonra herkes dağıldı.
Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili fiillerden hangisi yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Çocuklar bahçede top oynuyorlardı.B) Bütün gün evde oturmuş.
C) Soruları dikkatlice inceledi.
D) Kardeşim hızlıca koştu. [E] Kuşlar ağaçta ötüyordu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili fiil, yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Dün akşam teyzemlere gittik.B) Sabah erkenden uyandım.
C) Toplantı için hazırlıklar tamamlandı.
D) Babam yeni bir kitap okudu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş bir fiil kullanılmıştır?
A) Annem taze ekmek getirdi.B) Çocuklar bahçede oynuyorlardı.
C) Yarın sinemaya gideceğiz.
D) Misafirler birazdan gelirler.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik bir fiil bulunmaktadır?
A) Kapıyı yavaşça kapattı.B) Yeni aldığı arabayı çok beğendi.
C) Bu konuyu bir türlü anlayamadı.
D) Kitabı okumayı bitirdi.
Aşağıdaki fiillerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) bakabildiB) gidebildi
C) düşebildi
D) yazdı
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/1351-7-sinif-birlesik-fiil-basit-fiil-ve-turemis-fiil-test-coz-5515