📌 9. Sınıf Tarih Ders Notları: Geçmişin İzinde Bir Yolculuk
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notumuzda, \(9\). sınıf Tarih dersinin temel konularından olan geçmişin nasıl inşa edildiğini, Eski Çağ ve Orta Çağ medeniyetlerinin insanlık tarihine katkılarını detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Unutmayın, tarih sadece geçmişi öğrenmek değil, aynı zamanda bugünü anlamak ve geleceğe ışık tutmaktır. Haydi, zaman tünelinde keyifli bir yolculuğa çıkalım!
🚀 Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih
Tarih, insan topluluklarının geçmişteki faaliyetlerini, bu faaliyetlerin nedenlerini, sonuçlarını ve birbirleriyle olan ilişkilerini yer ve zaman belirterek, belgelere dayanarak, objektif bir şekilde inceleyen bilim dalıdır. Geçmiş, bir inşa sürecidir çünkü tarihçiler, elde ettikleri verileri yorumlayarak, bir araya getirerek ve anlamlandırarak geçmişi 'yeniden kurarlar'.
- Tarih Nedir?
Tarih, insanlığın ortak hafızasıdır. Geçmişte yaşamış toplumların siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel olaylarını kronolojik bir sırayla, neden-sonuç ilişkisi içinde açıklayarak günümüze aktarır. Tarih bilimi, olayların tekerrür etmemesi için ders çıkarmamızı sağlar ve milli kimliğimizin oluşmasında önemli bir rol oynar.
- Tarihin Konusu ve Yöntemi
Tarihin konusu, insan ve insanın faaliyetleridir. Tarih, doğa olaylarını veya hayvanların dünyasını doğrudan incelemez, ancak bu unsurların insan yaşamı üzerindeki etkilerini ele alabilir. Tarih biliminin yöntemi ise, kaynak tarama, tasnif (sınıflandırma), tahlil (analiz), tenkit (eleştiri) ve terkip (sentez) aşamalarından oluşur. Bu aşamalar, tarihçinin objektif bir sonuca ulaşmasını sağlar.
- Tarih Bilimine Yardımcı Bilim Dalları
Tarih, tek başına değil, birçok yardımcı bilim dalından destek alarak çalışır. Bu bilim dalları, tarihçinin elindeki verileri daha doğru ve güvenilir bir şekilde yorumlamasına yardımcı olur:
- Coğrafya: Olayların geçtiği yerin doğal ve beşeri özelliklerini inceler. Örneğin, bir savaşın nedenlerini veya ticaret yollarının önemini anlamak için coğrafi bilgiye ihtiyaç duyarız.
- Arkeoloji: Kazı bilimi olarak bilinir. Toprak ve su altındaki kalıntıları ortaya çıkararak geçmiş medeniyetler hakkında bilgi edinmemizi sağlar. Özellikle yazının olmadığı tarih öncesi dönemlerin aydınlatılmasında vazgeçilmezdir.
- Kronoloji (Zaman Bilimi): Olayların oluş sırasını ve zamanını belirler. Tarihi olayların neden-sonuç ilişkisini kurmak için doğru bir kronolojik sıralama esastır. Örneğin, \(MÖ\) \(3200\) yılında yazının icadı gibi.
- Paleografya (Eski Yazı Bilimi): Eski yazı türlerini ve alfabelerini inceler. Tarihi belgelerin okunup çözümlenmesi için gereklidir.
- Epigrafi (Kitabecilik): Taş, mermer gibi sert yüzeyler üzerine yazılmış yazıtları inceler. Orhun Yazıtları gibi önemli eserlerin anlaşılmasında kullanılır.
- Nümizmatik (Para Bilimi): Eski paraları inceler. Paralar, bir devletin ekonomik durumu, egemenlik alanı, sanatı ve yöneticileri hakkında değerli bilgiler sunar. Örneğin, bir paranın üzerinde basım tarihi veya hükümdarın adı yer alabilir.
- Sosyoloji: Toplumların yapısını, gelişimini ve değişimini inceler. Tarihi olayların toplumsal etkilerini anlamamıza yardımcı olur.
- Antropoloji: İnsan ırklarını, kültürlerini ve toplumsal evrimlerini inceler.
- Filoloji (Dil Bilimi): Dillerin yapısını, gelişimini ve akrabalık ilişkilerini inceler. Eski metinlerin doğru anlaşılması için önemlidir.
- Diplomatik (Belge Bilimi): Resmi belgelerin (ferman, berat vb.) gerçekliğini ve geçerliliğini inceler.
- Tarih Yazıcılığı Çeşitleri
Tarih yazıcılığı, farklı dönemlerde ve farklı amaçlarla çeşitlilik göstermiştir:
- Hikayeci (Rivayetçi) Tarih: Olayları destansı bir dille, sebep-sonuç ilişkisi aramadan anlatır. İlk örnekleri Heredot'un eserlerinde görülür. Daha çok eğlendirme amacı taşır.
- Öğretici (Pragmatik) Tarih: Geçmişten ders çıkararak geleceğe yön vermeyi amaçlar. Toplumda milli ve ahlaki değerleri güçlendirmeyi hedefler. Thukydides önemli temsilcisidir.
- Araştırmacı (Bilimsel) Tarih: Olayları belgelere dayanarak, neden-sonuç ilişkisi içinde, objektif bir şekilde inceler. Günümüz tarihçiliğinin temelini oluşturur.
💡 Eski Çağ Medeniyetleri
Eski Çağ, yazının icadı (\(MÖ\) \(3200\)) ile başlar ve Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılması (\(MS\) \(476\)) ile sona erer. Bu dönem, insanlık tarihinin en büyük buluşlarına ve medeniyetlerin doğuşuna tanıklık etmiştir.
- Mezopotamya Medeniyetleri
Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan "iki nehir arası" anlamına gelen Mezopotamya, verimli toprakları sayesinde birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır.
- Sümerler: Yaklaşık \(MÖ\) \(4000\) - \(MÖ\) \(2000\) yılları arasında yaşamışlardır. Yazıyı (çivi yazısı) icat etmeleri, insanlık tarihinin en önemli dönüm noktasıdır. Ziggurat adı verilen çok katlı tapınaklar inşa etmişler, astronomi ve matematik alanında önemli gelişmeler kaydetmişlerdir. Urgakina Kanunları, bilinen ilk yazılı kanunlardandır. Ay yılı takvimini kullanmışlardır.
- Babiller: Yaklaşık \(MÖ\) \(1894\) - \(MÖ\) \(539\) yılları arasında hüküm sürmüşlerdir. En ünlü hükümdarları Hammurabi, Hammurabi Kanunları'nı hazırlamıştır (kısas esasına dayalı). Babil'in Asma Bahçeleri, dünyanın \(7\) harikasından biri olarak kabul edilir.
- Asurlar: Yaklaşık \(MÖ\) \(2500\) - \(MÖ\) \(609\) yılları arasında yaşamışlardır. Anadolu'ya ticaret kolonileri kurarak yazıyı taşımışlar (Kültepe tabletleri), böylece Anadolu'nun tarih çağlarına geçmesini sağlamışlardır. Ninova'da ilk kütüphaneyi kurmuşlardır.
- Mısır Medeniyeti
Nil Nehri etrafında gelişen Mısır medeniyeti, kendine özgü yapısıyla dikkat çeker. Çöl ve denizlerle çevrili olması nedeniyle dış etkilere kapalı kalmıştır.
- Hiyeroglif yazısı, Piramitler (firavun mezarları), mumyalama (tıp ve eczacılıkta ilerleme), Güneş yılı takvimi (bir yılı \(365\) gün \(6\) saat olarak hesaplamışlardır), matematik ve geometri alanında ileri gitmişlerdir. Firavunlar tanrı-kral olarak görülmüştür.
- Anadolu Medeniyetleri
Anadolu, coğrafi konumu nedeniyle birçok büyük medeniyete beşiklik etmiştir.
- Hititler: Yaklaşık \(MÖ\) \(1600\) - \(MÖ\) \(1178\) yılları arasında yaşamışlardır. İlk anayasal yönetimlerden biri olan Pankuş Meclisi'ne sahiplerdi. Mısırlılarla yaptıkları Kadeş Savaşı (\(MÖ\) \(1280\)) sonucunda tarihin bilinen ilk yazılı antlaşması olan Kadeş Antlaşması'nı imzalamışlardır.
- Frigler: Yaklaşık \(MÖ\) \(750\) - \(MÖ\) \(300\) yılları arasında yaşamışlardır. Tarım ve hayvancılıkla uğraşmışlar, tarımı koruyan sert kanunlar çıkarmışlardır (örneğin öküz kesenin veya saban kıranın cezası ölümdü). Fibula (çengelli iğne) ve tapates (halı-kilim) dokumacılığı ile ünlüdürler.
- Urartular: Yaklaşık \(MÖ\) \(900\) - \(MÖ\) \(600\) yılları arasında yaşamışlardır. Madencilik ve kale yapımında ileri gitmişlerdir. Başkentleri Tuşpa (Van) idi.
- Lidyalılar: Yaklaşık \(MÖ\) \(680\) - \(MÖ\) \(546\) yılları arasında yaşamışlardır. Parayı icat etmeleri (takas sisteminden madeni paraya geçiş) dünya ekonomisinde devrim yaratmıştır. Sardes'ten Mezopotamya'ya uzanan Kral Yolu'nu yapmışlardır.
- İyonyalılar: Yaklaşık \(MÖ\) \(1000\) - \(MÖ\) \(546\) yılları arasında Batı Anadolu kıyılarında şehir devletleri (polis) şeklinde yaşamışlardır. Deniz ticareti sayesinde zenginleşmişler ve özgür düşünce ortamı yaratmışlardır. Bu sayede bilim (Thales, Pisagor), felsefe (Herakleitos) ve sanat alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır.
- Ege ve Yunan Medeniyetleri
Şehir devletleri (polis) halinde yaşamışlar, demokrasi, felsefe, sanat ve mimaride önemli eserler bırakmışlardır. Olimpiyat oyunları, tiyatro ve heykelcilik gibi alanlarda da öncülük etmişlerdir.
- Roma Medeniyeti
Yaklaşık \(MÖ\) \(753\) - \(MS\) \(476\) yılları arasında hüküm sürmüş, geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. On İki Levha Kanunları ile günümüz hukuk sistemlerinin temellerini atmışlardır. Mimari (kemer, kubbe), mühendislik ve yol yapımında ileri gitmişlerdir. Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemleri yaşamışlardır.
✅ Orta Çağ Medeniyetleri
Orta Çağ, Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılması (\(MS\) \(476\)) ile başlar ve İstanbul'un Fethi (\(MS\) \(1453\)) veya Coğrafi Keşifler (\(MS\) \(1492\)) gibi olaylarla sona erer. Bu dönem, Avrupa'da karanlık bir dönem olarak görülürken, İslam dünyasında bilim ve kültürün altın çağı yaşanmıştır.
- Avrupa'da Orta Çağ
Merkezi krallıkların zayıfladığı, kilisenin etkisinin arttığı bir dönemdir.
- Feodalite (Derebeylik): Merkezi otoritenin zayıflamasıyla ortaya çıkan, toprağa dayalı siyasi ve sosyal sistemdir. Derebeyleri (süzerenler), halk üzerinde geniş yetkilere sahipti. Halk (vasallar), derebeylerine bağlıydı. Bu sistem, siyasi parçalanmışlığa ve sınıfsal farklılıklara yol açmıştır.
- Skolastik Düşünce: Kilisenin dünya görüşünün egemen olduğu, bilimin ve aklın ön planda olmadığı, dogma ve inanca dayalı düşünce sistemidir. "Kiliseye ait her şey doğrudur" anlayışı hakimdi ve bilimsel gelişmeleri engellemiştir.
- Haçlı Seferleri: \(11\). yüzyıldan \(13\). yüzyıla kadar süren, Hristiyan Avrupalıların Kutsal Toprakları (Kudüs) Müslümanlardan geri almak amacıyla düzenlediği seferlerdir. Bu seferler sonucunda Avrupa, İslam dünyasının bilim ve kültürüyle tanışmış, feodalite zayıflamış ve ticaret gelişmiştir.
- İslam Medeniyeti
Orta Çağ'da İslam dünyası, bilim, sanat ve felsefede büyük ilerlemeler kaydetmiştir. Bağdat, Şam, Kahire ve Kurtuba gibi şehirler önemli ilim merkezleri haline gelmiştir.
- Bilim ve Felsefede Gelişmeler: Matematik (cebir), tıp (İbn-i Sina), astronomi (Biruni), coğrafya ve felsefe alanında önemli eserler verilmiştir. Antik Yunan eserleri Arapçaya çevrilmiş ve geliştirilmiştir.
- Abbasiler ve Endülüs Emevileri: İslam medeniyetinin altın çağını yaşamış devletlerdir. Endülüs Emevileri, İspanya'da kurdukları medeniyetle Avrupa'ya ışık tutmuşlardır.
- Türk-İslam Devletleri
Türkler, İslamiyet'i kabul ettikten sonra Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular gibi büyük devletler kurmuş, İslam medeniyetine önemli katkılar sağlamışlardır.
- Bizans Medeniyeti
Doğu Roma İmparatorluğu olarak da bilinen Bizans, başkenti İstanbul olan, Ortodoks Hristiyanlığın merkezi konumunda bir medeniyetti. Roma hukukunu yaşatmış, mimari ve sanatta (mozaikler) önemli eserler vermiştir.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru \(1\):
Aşağıdakilerden hangisi Sümerlerin insanlık tarihine en önemli katkılarından biridir?
- Parayı icat etmeleri
- Alfabeyi geliştirmeleri
- Yazıyı (çivi yazısını) icat etmeleri
- Demokrasiyi kurmaları
- Piramitleri inşa etmeleri
Cevap \(1\):
Sümerler, yaklaşık \(MÖ\) \(3200\) yıllarında çivi yazısını icat ederek tarih çağlarını başlatan medeniyet olmuştur. Bu, insanlık tarihinin bilgi birikimini gelecek nesillere aktarma ve kayıt altına alma açısından en önemli dönüm noktalarından biridir. Diğer seçenekler farklı medeniyetlere veya daha sonraki gelişmelere aittir.
Doğru cevap C seçeneğidir.
Soru \(2\):
Orta Çağ Avrupa'sında siyasi, sosyal ve ekonomik yapıyı derinden etkileyen, merkezi otoritenin zayıflamasıyla ortaya çıkan, toprağa dayalı yönetim biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- Demokrasi
- Teokrasi
- Oligarşi
- Feodalite
- Monarşi
Cevap \(2\):
Orta Çağ Avrupa'sında merkezi krallıkların zayıflaması ve Kavimler Göçü sonrası yaşanan karışıklıklar sonucunda ortaya çıkan, toprak ağalarının (derebeylerinin) halk üzerinde mutlak egemenlik kurduğu sisteme Feodalite (Derebeylik) denir. Bu sistem, siyasi parçalanmışlığa yol açmış ve toplumda sınıfsal farklılıkları derinleştirmiştir. Soru kökündeki 'toprağa dayalı yönetim biçimi' ifadesi, doğrudan Feodalite'yi işaret etmektedir.
Doğru cevap D seçeneğidir.
Tarih bilimi, geçmişteki insan faaliyetlerini, bu faaliyetlerin neden ve sonuçlarını, yer ve zaman belirterek inceleyen bir sosyal bilimdir. Aşağıdakilerden hangisi, tarih biliminin tanımında vurgulanan temel unsurlardan biri değildir?
A) İnsan faaliyetleriB) Neden-sonuç ilişkisi
C) Deney ve gözlem
D) Yer ve zaman
E) Belge ve kanıtlar
Tarih araştırmalarında doğru ve güvenilir bilgilere ulaşabilmek için belirli bir yöntem takip edilir. Bu yöntemin aşamalarından biri de "Tahlil" aşamasıdır. Aşağıdakilerden hangisi "Tahlil" aşamasında yapılan bir faaliyettir?
A) Elde edilen verilerin tasnif edilmesi ve sınıflandırılması.B) Konu ile ilgili kaynakların ve belgelerin toplanması.
C) Toplanan kaynaklardaki bilgilerin yeterli olup olmadığının, güvenilirliğinin ve doğruluğunun kontrol edilmesi.
D) Elde edilen bilgilerin bir araya getirilerek bir bütün oluşturulması.
E) Araştırma konusunun belirlenmesi ve sınırlandırılması.
Bir tarihçi, geçmişteki olayları incelerken tarafsız olma ve dönemin koşullarını göz önünde bulundurma zorunluluğu ile karşı karşıyadır. Ancak geçmişi günümüz değer yargılarıyla değerlendirme eğilimi, tarihçinin objektifliğini zedeleyebilir. Bu durum, tarih biliminde aşağıdakilerden hangisinin önemini vurgular?
A) Tarihi olayların tekrar edebilirliğinin.B) Tarihçinin empati kurma yeteneğinin.
C) Deney ve gözlem metodunun kullanımının.
D) Geleceği tahmin etme becerisinin.
E) Tarihin mutlak doğrular içerdiğinin.
Tarih bilimi, geçmişi aydınlatırken birçok yardımcı bilimden faydalanır. Bu yardımcı bilimler, tarihçinin bilgiye ulaşmasını ve yorumlamasını kolaylaştırır. Aşağıdakilerden hangisi, eski paraları inceleyerek tarihi olaylara ışık tutan yardımcı bilim dalıdır?
A) PaleografyaB) Nümizmatik
C) Epigrafi
D) Heraldik
E) Antropoloji
Tarih biliminde olayların doğru bir şekilde sıralanması ve birbirleriyle olan ilişkilerinin kurulması büyük önem taşır. Bu durum, olayların neden-sonuç bağlamında daha iyi anlaşılmasını sağlar. Yukarıdaki ifade, tarih biliminde aşağıdakilerden hangisinin vazgeçilmez bir unsuru olduğunu vurgular?
A) Tarihi olayların objektifliğinin.B) Tarihçinin yorumlama yeteneğinin.
C) Kronolojinin ve takvim bilgisinin.
D) Tarihin diğer bilimlerle ilişkisinin.
E) Geçmişin mutlak doğrular içerdiğinin.
Sümerlerin Mezopotamya uygarlığına önemli katkılarından biri olan, çok katlı tapınak, depo ve rasathane olarak kullanılan anıtsal yapıya ne ad verilir?
A) PiramitB) Ziggurat
C) Obelisk
D) Agora
E) Kervansaray
Mısır medeniyetinde, Nil Nehri'nin her yıl düzenli olarak taşması ve sonrasında tarla sınırlarının bozulması, devletin bu sınırları yeniden belirleme ihtiyacını doğurmuştur. Bu durum, aşağıdaki bilim dallarından hangisinin Mısır'da gelişmesine doğrudan katkı sağlamıştır?
A) AstronomiB) Tıp
C) Geometri
D) Felsefe
E) Edebiyat
Hitit Devleti'nde "Pankuş" adı verilen bir meclis bulunmaktaydı. Bu meclis, kralın yetkilerini sınırlayabilen, önemli kararların alınmasında etkili olan ve hatta kral ile kraliçenin yargılanmasına bile imkan tanıyan bir yapıya sahipti. Bu bilgiye dayanarak Hitit Devleti'nin yönetim anlayışı hakkında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
A) Mutlak monarşi ile yönetildiğiB) Teokratik bir devlet yapısına sahip olduğu
C) Demokratik bir cumhuriyet olduğu
D) Kralın yetkilerinin belirli ölçüde sınırlandığı
E) Tamamen feodal bir sistemle yönetildiği
İlk Çağ'da Mezopotamya uygarlıkları tarafından kullanılan çivi yazısı ve Mısır uygarlığı tarafından kullanılan hiyeroglif yazılarına kıyasla, Fenikeliler tarafından geliştirilen alfabenin en önemli özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Resimsel sembollerden oluşmasıB) Her kelime için ayrı bir işaret kullanılması
C) Sayısal değerleri ifade etmesi
D) Seslere dayalı olması ve öğrenilmesinin daha kolay olması
E) Sadece dini metinlerde kullanılması
İlk Çağ medeniyetlerinin büyük bir çoğunluğunun (Mezopotamya, Mısır, Hint, Çin gibi) büyük akarsu vadileri ve nehir kenarlarında ortaya çıkması ve gelişmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Akarsuların askeri savunma için doğal bir engel sağlamasıB) Nehirlerin uluslararası ticaret yolları üzerinde bulunması
C) Akarsu taşımacılığının gelişmiş olması
D) Nehirlerin tarım için verimli toprak ve sulama imkanı sunması
E) Nehir kenarlarının maden yatakları açısından zengin olması
Avrupa'da Orta Çağ boyunca siyasi, sosyal ve ekonomik yapıyı büyük ölçüde şekillendiren feodal sistemin temel özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Toprak mülkiyetine dayalı hiyerarşik bir yapı olmasıB) Merkezi krallıkların güçlenerek mutlak otoriteye ulaşması
C) Derebeyliklerin (senyörlüklerin) siyasi ve askeri gücü elinde bulundurması
D) Köylülerin (serflerin) toprağa bağlı olarak yaşaması ve çalışma zorunluluğu
E) Şövalyelik kültürü ve askeri bir sınıfın varlığı
Doğu Roma İmparatorluğu olarak da bilinen Bizans İmparatorluğu, Orta Çağ boyunca kültürel ve siyasi açıdan önemli bir rol oynamıştır. Aşağıdakilerden hangisi Bizans İmparatorluğu'nun dünya tarihine yaptığı önemli katkılardan biridir?
A) Coğrafi Keşiflere öncülük ederek yeni ticaret yollarını keşfetmesiB) Katolik Kilisesi'nin mutlak otoritesini tüm Hristiyan dünyasına yayması
C) Antik Roma hukukunu derleyip "Justinianus Kanunları" adıyla günümüze aktarması
D) Rönesans hareketini başlatarak Avrupa'da bilim ve sanatın gelişimine zemin hazırlaması
E) Reform hareketlerini destekleyerek kilisedeki yenilikçi akımlara öncülük etmesi
Orta Çağ'da İslam medeniyeti, bilim, sanat ve felsefe alanında önemli ilerlemeler kaydetmiş, bu döneme "İslam'ın Altın Çağı" denilmiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu dönemde yaşamış önemli bir İslam bilgini ve onun çalışma alanıyla ilgili doğru bir eşleştirme değildir?
A) İbn Sina - Tıp ve FelsefeB) El-Harezmi - Matematik ve Astronomi
C) İbn Haldun - Tarih ve Sosyoloji
D) Biruni - Astronomi, Coğrafya ve Matematik
E) Farabi - Coğrafi keşifler ve denizcilik
Haçlı Seferleri, \(11.\) yüzyılın sonlarından itibaren yaklaşık \(200\) yıl süren ve Hristiyan Batı dünyasının Kutsal Toprakları Müslümanlardan geri almak amacıyla düzenlediği askeri seferlerdir. Bu seferlerin Avrupa üzerindeki sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
A) Avrupa'da feodal sistemin güçlenerek yaygınlaşmasıB) Doğu-Batı ticaretinin tamamen durması ve ekonomik durgunluk yaşanması
C) Papalık otoritesinin zayıflaması ve krallıkların güç kazanması
D) Türklerin Anadolu'dan tamamen çıkarılması ve Bizans'ın eski gücüne kavuşması
E) Avrupa'da köylü sınıfının toprağa bağımlılığının artması
Türklerin Orta Çağ'da Anadolu'ya yerleşmesi ve Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurulmasıyla birlikte bölgede yaşanan gelişmelerden biri değildir?
A) Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması sürecinin hızlanmasıB) Ticaret yollarının güvenliğinin sağlanması ve kervansaraylar inşa edilmesi
C) Bölgede feodal yapının güçlenerek derebeyliklerin yaygınlaşması
D) Medreseler, camiler ve köprüler gibi Türk-İslam mimarisinin örneklerinin çoğalması
E) Bizans İmparatorluğu'nun Anadolu üzerindeki siyasi ve askeri etkisinin azalması
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/1907-9-sinif-gecmisin-insa-surecinde-tarih-eski-cag-medeniyetleri-ve-orta-cag-medeniyetleri-test-coz-nnz1