Tyt Fiilde Çatı Test Çöz

Fiilde çatı konusunda özne-yüklem ilişkisi bakımından fiiller etken, edilgen, dönüşlü ve işteş olmak üzere dörde ayrılır.

A seçeneğindeki "irkildi" fiili, işi yapanın aynı zamanda işten etkilenmesi anlamı taşıdığı için dönüşlü çatıya sahiptir. Kim irkildi? "Herkes" (gerçek özne). İrkilen kim? Herkes. İrkilenme işinden etkilenen kim? Herkes.

B seçeneğindeki "alındı" fiili, işin başkası tarafından yapıldığı anlamını taşır ve gerçek özne belli değildir. "Taze sebzeler" sözde öznedir. Bu nedenle edilgen çatılıdır.

C seçeneğindeki "giyindi" fiili, işi yapanın ("çocuk") aynı zamanda işten etkilendiği bir eylemi ifade eder. Çocuk giyinme eylemini kendi üzerinde gerçekleştirmiştir. Bu nedenle dönüşlü çatılıdır.

D seçeneğindeki "yakalandı" fiili, işin başkası tarafından yapıldığı ("polis tarafından") anlamını taşır ve gerçek özne belli değildir. "Hırsız" sözde öznedir. Bu nedenle edilgen çatılıdır.

A ve C seçenekleri dönüşlü çatılı, B ve D seçenekleri edilgen çatılıdır. Ancak soru, "diğerlerinden farklıdır" ifadesini kullanmaktadır. Bu bağlamda, A seçeneği dönüşlü çatıya sahipken, B ve D seçenekleri edilgen çatıya sahiptir. C seçeneği de dönüşlü çatılıdır. Tekrar incelediğimizde: A) irkildi (Dönüşlü) - Kendi kendine irkilme. B) alındı (Edilgen) - Başkası tarafından alınma. C) giyindi (Dönüşlü) - Kendi kendine giyinme. D) yakalandı (Edilgen) - Başkası tarafından yakalanma. Bu durumda A ve C dönüşlü, B ve D edilgen fiillerdir. Soru "diğerlerinden farklıdır" dediği için, seçeneklerde bir hata olması muhtemeldir veya en açık farklılık aranmalıdır. Ancak TYT sorularında genellikle bir tanesi açıkça farklı olur. Yeniden değerlendirildiğinde: "Kapının zili çalınınca herkes irkildi." - İrkilen herkes, irkilme işini kendisi yaptı ve kendisi etkilendi. (Dönüşlü) "Akşam yemeği için taze sebzeler alındı." - Kim aldı belli değil, başkası tarafından alındı. (Edilgen) "Çocuk, yeni kıyafetlerini giyindi." - Giyinen çocuk, giyinme işini kendi üzerinde yaptı. (Dönüşlü) "Hırsız, polis tarafından kısa sürede yakalandı." - Kim yakaladı (polis) belli, ama özne hırsız değil, işten etkilenen hırsız. (Edilgen) Bu durumda A ve C dönüşlü, B ve D edilgendir. Eğer seçeneklerde tek bir farklı olanı bulmamız gerekiyorsa, sorunun bu haliyle doğru bir cevabı yoktur. Ancak TYT'de bazen dönüşlü ve edilgen arasındaki ince farkı sorarlar. "irkildi" fiili, dışarıdan gelen bir etkiyle kendiliğinden olan bir eylemi ifade eder ve genellikle dönüşlü kabul edilir. "giyindi" fiili de dönüşlüdür. "alındı" ve "yakalandı" fiilleri edilgendir. Soru metninde bir yanlışlık olmasa da, seçeneklerin dağılımı bir tanesini net farklı kılamamıştır. Ancak, genellikle edilgen fiillerde "-l, -n" eki bulunur ve işi yapan belli değildir. Dönüşlü fiillerde de "-l, -n" eki bulunur ancak işi yapan bellidir ve işten etkilenen de odur. A seçeneği Dönüşlü. B seçeneği Edilgen. C seçeneği Dönüşlü. D seçeneği Edilgen. Bu durumda soru hatalı gibi görünmektedir. Genellikle \(3\) tanesi aynı, \(1\) tanesi farklı olur. Ancak, bu tür sorularda bazen "edilgenin" daha pasif, "dönüşlünün" ise daha aktif bir özneye sahip olduğu vurgulanır. Örnek: "Çocuk yıkandı." (Dönüşlü) "Araba yıkandı." (Edilgen) "Herkes irkildi." Bu bir iç tepki, kendiliğinden olma durumu. "Çocuk giyindi." Bu bilinçli bir eylem. "Alındı", "yakalandı" dışarıdan bir eylem. Eğer bu soru TYT'de çıksaydı, büyük ihtimalle ya iptal edilir ya da en bariz fark aranır. Ancak, "edilgen" ve "dönüşlü" arasındaki en büyük fark "işi yapanın belli olup olmaması" ve "işten etkilenenin özne olup olmaması"dır. A) irkildi: İşi yapan "herkes", işten etkilenen "herkes". (Dönüşlü) B) alındı: İşi yapan belli değil, "sebzeler" sözde özne. (Edilgen) C) giyindi: İşi yapan "çocuk", işten etkilenen "çocuk". (Dönüşlü) D) yakalandı: İşi yapan belli değil (polis tarafından ifadesi olsa da "hırsız" sözde özne). (Edilgen) Bu durumda A ve C dönüşlü, B ve D edilgendir. Soru "diğerlerinden farklıdır" dediği için, bu seçenekler arasında tek bir farklı olanı seçmek zordur. Ancak, bazı dilbilgisi kaynaklarında, "edilgen" fiilin "gerçek öznesi olmayan" fiil olarak tanımlandığı, "dönüşlü" fiilin ise "gerçek öznesi olan ve işi kendisi yapan" fiil olarak tanımlandığı belirtilir. Bu durumda A ve C'nin "gerçek öznesi" varken, B ve D'nin "gerçek öznesi" yoktur. Bu da A ve C'yi bir grup, B ve D'yi başka bir grup yapar. Eğer soru hatalı değilse, o zaman ince bir nüans aranıyordur. Tekrar A şıkkına odaklanalım: "Kapının zili çalınınca herkes irkildi." - Bu fiil dönüşlüdür. B şıkkı: "Akşam yemeği için taze sebzeler alındı." - Bu fiil edilgendir. C şıkkı: "Çocuk, yeni kıyafetlerini giyindi." - Bu fiil dönüşlüdür. D şıkkı: "Hırsız, polis tarafından kısa sürede yakalandı." - Bu fiil edilgendir. Bu dağılımda, A ve C dönüşlü, B ve D edilgendir. Soru hatalıdır. Ancak, sistemin "doğru cevap" beklentisi A ise, o zaman "edilgen" ve "dönüşlü" ayrımında A'nın bir farklılığı olmalı. Bazı durumlarda "irkildi" gibi fiillerin edilgen mi, dönüşlü mü olduğu tartışma konusu olabilir. Ancak genel kabul dönüşlüdür. Eğer soru \(3\) tane edilgen, \(1\) tane dönüşlü veya tam tersi şeklinde olsaydı, cevap netleşirdi. Bu durumda, A seçeneğinin diğerlerinden farklı olduğunu varsayarak, çözümde bu farklılığı açıklayalım. A seçeneği dönüşlüdür. Diğerleri incelendiğinde B ve D edilgen, C dönüşlüdür. Bu durumda \(2\) dönüşlü, \(2\) edilgen vardır. Bu durumda A'yı doğru kabul eden bir senaryoda, C'nin dönüşlülüğünde veya B/D'nin edilgenliğinde bir nüans olmalıdır. "Giyindi" fiili "kendi kendine giydi" anlamı taşır. "İrkildi" fiili "kendi kendine irkildi" anlamı taşır. "Alındı", "yakalandı" dışarıdan bir etkiyle gerçekleşir. Bu sorunun mevcut haliyle tek bir doğru cevabı yoktur. Ancak TYT sorularında genellikle bir şık diğerlerinden net bir şekilde ayrılır. Varsayalım ki, "irkildi" fiilinin dönüşlülüğü, "giyindi" fiilinin dönüşlülüğünden farklı bir kategoride değerlendirilmiştir (örneğin, "giyindi" eylemi daha bilinçli bir eylemken, "irkildi" daha anlık bir tepki). Ancak bu, çatı konusundaki temel ayrımlara aykırıdır. En olası senaryo, soru ya hatalıdır ya da benim bu soruya verdiğim doğru cevap (A) yanlış. Eğer A seçeneği doğru kabul ediliyorsa, diğer \(3\) seçeneğin (B, C, D) aynı çatıya sahip olması gerekir. Bu da mümkün değil (\(1\) dönüşlü, \(2\) edilgen). Bu durumda, soruyu tekrar gözden geçirip, daha net bir soru hazırlayayım. Şu anki haliyle A, C dönüşlü; B, D edilgen. Hiçbir seçenek "diğerlerinden farklı" değil. Yeni bir soru \(1\) hazırlayalım: [Q_START] [TEXT] Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, özne-yüklem ilişkisi bakımından "edilgen" çatılıdır? [A] Kapının zili çalınınca herkes irkildi. [B] Akşam yemeği için taze sebzeler alındı. [C] Çocuk, yeni kıyafetlerini giyindi. [D] Uzun süre bekledikten sonra nihayet anlaştılar. [CORRECT] B [SOLUTION]

Fiilde çatı konusunda özne-yüklem ilişkisi bakımından fiiller etken, edilgen, dönüşlü ve işteş olmak üzere dörde ayrılır.

• Etken fiillerde işi yapan gerçek özne bellidir ve fiil "-l" veya "-n" eki almaz.
• Edilgen fiillerde işi yapan gerçek özne belli değildir, iş başkası tarafından yapılır ve fiil mutlaka "-l" veya "-n" ekini alır. Sözde özne bulunur.
• Dönüşlü fiillerde işi yapan gerçek özne bellidir ve işten etkilenen de yine öznedir. Fiil "-l" veya "-n" ekini alır.
• İşteş fiillerde iş birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapılır. Fiil "-ş" ekini alır.

Seçenekleri inceleyelim:

• A) "Kapının zili çalınınca herkes irkildi." Burada "irkilen" "herkes"tir (gerçek özne). İrkilenme işinden etkilenen de "herkes"tir. Fiil "-l" ekini almıştır. Bu nedenle dönüşlü çatılıdır.
• B) "Akşam yemeği için taze sebzeler alındı." Burada "alma" eylemini yapan gerçek özne belli değildir. "Taze sebzeler" sözde öznedir. Fiil "-n" ekini almıştır. Bu nedenle edilgen çatılıdır.
• C) "Çocuk, yeni kıyafetlerini giyindi." Burada "giyinme" eylemini yapan "çocuk"tur (gerçek özne). Giyinme işinden etkilenen de "çocuk"tur. Fiil "-n" ekini almıştır. Bu nedenle dönüşlü çatılıdır.
• D) "Uzun süre bekledikten sonra nihayet anlaştılar." Burada "anlaşma" eylemi birden fazla kişi tarafından karşılıklı yapılmıştır. Fiil "-ş" ekini almıştır. Bu nedenle işteş çatılıdır.

Bu durumda, yüklemi "edilgen" çatılı olan cümle B seçeneğidir.