📌 8. Sınıf Fen Bilimleri LGS Çalışma Notları 📌
💡 Basit Makineler
Basit makineler, günlük hayatta iş yapma kolaylığı sağlayan, kuvvetin yönünü, doğrultusunu veya büyüklüğünü değiştiren araçlardır. Unutulmamalıdır ki, basit makineler işten veya enerjiden kazanç sağlamazlar; sadece kuvvetten kazanç sağlarken yoldan kayıp yaşatabilir ya da tam tersi.
Kaldıraçlar
- Bir destek noktası etrafında dönen çubuklardır. Desteğin, kuvvetin ve yükün konumuna göre \(3\) çeşidi vardır.
- Kuvvet Kazancı: \(\frac{Kuvvet \; Kolu}{Yük \; Kolu}\) formülü ile hesaplanır. Kuvvet kolu, destek ile kuvvet arasındaki uzaklık; yük kolu ise destek ile yük arasındaki uzaklıktır.
- Örnekler: Makas (\(1\). tip), El arabası (\(2\). tip), Cımbız (\(3\). tip).
Makaralar
- Sabit Makara: Kuvvetin yönünü değiştirir, kuvvet kazancı veya kaybı yoktur (\(Kuvvet \; Kazanc\text{ı} = 1\)).
- Hareketli Makara: Kuvvetten kazanç sağlar (\(Kuvvet \; Kazanc\text{ı} = 2\)), yoldan kayıp vardır. Yükü taşımak için uygulanan kuvvet, yükün yarısı kadardır.
- Palangalar: Sabit ve hareketli makaraların bir araya gelmesiyle oluşan sistemlerdir. Kuvvet kazancı, yükü taşıyan ip sayısına eşittir.
Eğik Düzlem
- Yükleri daha az kuvvetle yukarı taşımak için kullanılır. Kuvvetten kazanç sağlar, yoldan kayıp vardır.
- Kuvvet Kazancı: \(\frac{Eğik \; Düzlemin \; Boyu (L)}{Yükseklik (h)}\) formülü ile hesaplanır. Boy (\(L\)) arttıkça veya yükseklik (\(h\)) azaldıkça kuvvet kazancı artar.
Diğer Basit Makineler
- Çıkrık: Silindir ve etrafına sarılı ipten oluşan sistemdir. Kuyulardan su çekmekte kullanılır. Kuvvet kazancı, kuvvet kolu / yük kolu (\(R/r\)) oranı ile belirlenir.
- Vida: Eğik düzlemin silindir üzerine sarılmasıyla oluşur. Vida adımı (\(a\)) ve kuvvet kolu (\(r\)) önemlidir. Kuvvet kazancı sağlar.
- Dişli Çarklar ve Kasnaklar: Hareket ve kuvvet aktarımında kullanılır. Diş sayısı veya yarıçap oranına göre hız ve kuvvet değişir.
✅ Önemli Not: Basit makinelerde verim, yapılan işin harcanan enerjiye oranıdır. Sürtünme ve diğer enerji kayıpları nedeniyle verim hiçbir zaman \(\%100\) olamaz.
🚀 Periyodik Sistem
Elementlerin artan atom numaralarına göre sınıflandırıldığı, benzer kimyasal özelliklere sahip elementlerin alt alta geldiği bir tablodur.
Periyodik Sistemin Yapısı
- Periyotlar: Yatay sıralardır. Periyodik sistemde \(7\) tane periyot bulunur. Bir elementin periyot numarası, atomunun katman sayısını gösterir.
- Gruplar: Dikey sütunlardır. Periyodik sistemde \(18\) tane grup bulunur. Bunlardan \(8\) tanesi ana grup (A grupları), \(10\) tanesi yan grup (B grupları) olarak adlandırılır. A gruplarındaki elementlerin grup numarası, son katmanlarındaki elektron sayısını (değerlik elektron sayısı) gösterir.
Elementlerin Sınıflandırılması
| Özellik | Metaller | Ametaller | Yarı Metaller |
|---|---|---|---|
| Fiziksel Hal (Oda sıcaklığında) | Katı (Civa hariç) | Katı, Sıvı, Gaz | Katı |
| Parlaklık | Parlak | Mat | Yarı parlak/mat |
| Elektrik/Isı İletkenliği | İyi iletir | İletmez (Grafit hariç) | Yarı iletken |
| Şekil Verilebilirlik | Tel ve levha haline getirilebilir | Kırılgandır | Kırılgandır |
| Elektron Eğilimi | Elektron vermeye yatkın | Elektron almaya yatkın | Hem verebilir hem alabilir |
📌 Soy Gazlar: \(8A\) grubunda yer alırlar. Son katmanları tam dolu olduğu için kararlıdırlar ve kimyasal tepkimeye girme eğilimleri çok düşüktür.
Periyodik Özellikler
- Aynı Periyotta (soldan sağa): Atom numarası artar, metalik özellik azalır, ametalik özellik artar, atom çapı küçülür.
- Aynı Grupta (yukarıdan aşağıya): Atom numarası artar, metalik özellik artar, ametalik özellik azalır, atom çapı büyür.
🌱 Besin Zinciri ve Enerji Akışı
Canlılar arasındaki beslenme ilişkilerini ve enerji akışını gösteren bir sistemdir.
Canlılar Arası İlişkiler
- Üreticiler (Ototroflar): Kendi besinlerini kendileri üretirler (fotosentez veya kemosentez ile). Örnek: Bitkiler, algler.
- Tüketiciler (Heterotroflar): Besinlerini başka canlılardan alırlar.
- Birincil Tüketiciler (Otçullar): Üreticilerle beslenir.
- İkincil Tüketiciler (Etçiller/Hepçiller): Birincil tüketicilerle beslenir.
- Üçüncül Tüketiciler (Etçiller/Hepçiller): İkincil tüketicilerle beslenir.
- Ayrıştırıcılar (Saprofitler): Ölü bitki ve hayvan atıklarını parçalayarak toprağa ve havaya geri kazandırırlar. Örnek: Bakteriler, mantarlar. Besin zincirinin her basamağında yer alırlar.
Besin Zinciri ve Besin Ağı
- Besin Zinciri: Enerjinin tek yönlü olarak üreticiden tüketiciye doğru aktarılmasını gösteren sıralı ilişkidir. Oklar enerjinin akış yönünü gösterir.
- Besin Ağı: Bir ekosistemdeki birden fazla besin zincirinin birbiriyle bağlantılı halidir.
Enerji Piramidi
- Besin zincirindeki canlıların her trofik düzeyde sahip olduğu enerji miktarını gösteren piramittir.
- Piramidin tabanında üreticiler bulunur ve en fazla enerjiye sahiptirler.
- Piramidin üst katmanlarına doğru çıkıldıkça (üreticiden son tüketiciye):
- Aktarılan enerji miktarı azalır (yaklaşık \(\%10\) 'u aktarılır).
- Biyokütle (canlı kütlesi) azalır.
- Birey sayısı genellikle azalır.
- Zehirli madde birikimi artar (biyolojik birikim).
🌍 Sürdürülebilir Kalkınma
💡 Sürdürülebilir Kalkınma: Gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama yeteneklerinden ödün vermeden, bugünkü nesillerin ihtiyaçlarını karşılayabilen kalkınma modelidir.
Bu kavram, çevrenin korunması, ekonomik büyüme ve sosyal adaletin bir arada sağlanmasını hedefler.
Sürdürülebilirlik İlkeleri
- Çevre Koruma: Doğal kaynakların (su, toprak, hava) verimli kullanılması ve kirliliğin önlenmesi.
- Sosyal Adalet: Tüm insanların eşit haklara sahip olması ve yaşam standartlarının iyileştirilmesi.
- Ekonomik Verimlilik: Doğal kaynakları tüketmeden ekonomik büyümenin sağlanması.
Bireysel ve Toplumsal Sorumluluklar
- Enerji tasarrufu yapmak (ışıkları kapatmak, elektronik aletleri fişten çekmek).
- Geri dönüşüme katılmak (kağıt, plastik, cam atıklarını ayırmak).
- Yenilenebilir enerji kaynaklarını (güneş, rüzgar) desteklemek.
- Su kaynaklarını verimli kullanmak.
- Toplu taşıma veya bisiklet kullanmak.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1 (Basit Makineler)
Bir yükü, kuvvetten \(3\) kat kazanç sağlayacak şekilde kaldırmak isteyen bir öğrenci, kaldıraç kullanacaktır. Eğer yük kolu \(0.5 \; m\) ise, kuvvet kolu kaç metre olmalıdır?
Çözüm:
Kuvvet kazancı formülü: \(\frac{Kuvvet \; Kolu}{Yük \; Kolu}\)
Bize kuvvet kazancının \(3\), yük kolunun ise \(0.5 \; m\) olduğu verilmiş.
\(3 = \frac{Kuvvet \; Kolu}{0.5 \; m}\)
Kuvvet kolunu bulmak için içler dışlar çarpımı yaparız:
\(Kuvvet \; Kolu = 3 \times 0.5 \; m\)
\(Kuvvet \; Kolu = 1.5 \; m\)
Yani, kuvvet kolu \(1.5 \; m\) olmalıdır.
Soru 2 (Periyodik Sistem)
Periyodik sistemde \(3\). periyot \(2A\) grubunda bulunan element ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
- Metalik özellik gösterir.
- Son katmanında \(2\) elektron bulunur.
- Elektron vermeye yatkındır.
- Ametalik özelliği, \(2\). periyot \(2A\) grubundaki elementten daha fazladır.
Çözüm:
\(2A\) grubu elementleri alkali toprak metalleri olarak bilinir ve metalik özellik gösterirler. Bu nedenle A seçeneği doğrudur.
Grup numarası, A grupları için son katmandaki elektron sayısını verir. Dolayısıyla \(2A\) grubundaki bir elementin son katmanında \(2\) elektron bulunur. Bu da B seçeneğinin doğru olduğunu gösterir.
Metaller elektron vermeye yatkınken, ametaller elektron almaya yatkındır. Bu element metal olduğu için elektron vermeye yatkındır. C seçeneği de doğrudur.
Aynı grupta yukarıdan aşağıya inildikçe metalik özellik artar, ametalik özellik azalır. \(3\). periyot \(2A\) grubundaki element, \(2\). periyot \(2A\) grubundaki elementten daha aşağıda yer alır. Dolayısıyla \(3\). periyot \(2A\) grubundaki elementin metalik özelliği daha fazla, ametalik özelliği ise daha azdır. D seçeneğindeki "ametalik özelliği daha fazladır" ifadesi yanlıştır.
Cevap: D
Desteğin ortada olduğu bir kaldıraçta, 80 N ağırlığındaki bir yük destekten 20 cm uzağa yerleştirilmiştir. Bu yükü dengelemek için destekten 80 cm uzağa uygulanması gereken kuvvet kaç N olmalıdır? (Kaldıraç kolunun ağırlığı ve sürtünmeler önemsizdir.)
A) \( 10 \)B) \( 20 \)
C) \( 30 \)
D) \( 40 \)
Aşağıda verilen palanga sisteminde 200 N ağırlığındaki bir yükü kaldırmak için F kuvveti kaç N olmalıdır? (Sistemde 1 sabit ve 2 hareketli makara bulunmaktadır. Makaraların ağırlığı ve sürtünmeler önemsizdir.)
A) \( 25 \)B) \( 40 \)
C) \( 50 \)
D) \( 100 \)
Sürtünmesiz bir eğik düzlemde, 60 N ağırlığındaki bir cismi 3 metre yüksekliğe çıkarmak için eğik düzlemin uzunluğu 9 metre olduğuna göre, cisme uygulanması gereken minimum kuvvet kaç N'dir?
A) \( 10 \)B) \( 15 \)
C) \( 20 \)
D) \( 30 \)
Yarıçapı 40 cm olan bir çıkrık kolu ile yarıçapı 10 cm olan silindire bağlı bir kova su çekilmektedir. Kovayı yukarı çekmek için kola 25 N kuvvet uygulanırsa, çıkrık kaç N ağırlığındaki kovayı dengede tutabilir? (Sürtünmeler önemsizdir.)
A) \( 50 \)B) \( 75 \)
C) \( 100 \)
D) \( 125 \)
Bir işçi, 100 N ağırlığındaki bir yükü basit bir makine kullanarak 2 metre yüksekliğe çıkarıyor. İşçi bu makineye 250 J iş uyguladığına göre, makinenin verimi yüzde kaçtır? (Yer çekimi ivmesi \( g = 10 \text{ m/s}^2 \) alınacaktır.)
A) \( 60% \)B) \( 75% \)
C) \( 80% \)
D) \( 90% \)
Periyodik sistemde elementlerin sınıflandırılması ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Tüm metaller oda sıcaklığında katı haldedir.B) Ametaller genellikle ısıyı ve elektriği iyi iletirler.
C) Soygazlar kararlı yapıya sahip oldukları için bileşik oluşturma eğilimleri düşüktür.
D) Yarı metaller sadece metallerin özelliklerini gösterirler.
Atom numarası \( 13 \) olan bir element ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Periyodik sistemin 3. periyodunda yer alır.B) Metal grubunda yer alır.
C) Son katmanında \( 3 \) elektron bulunur.
D) Elektrik akımını iyi iletmez.
Periyodik sistemde 1. periyot 1A grubunda bulunan hidrojen elementi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Metal özellik gösterir.B) Isı ve elektriği iyi iletir.
C) Moleküler yapıda bulunur.
D) Oda sıcaklığında katı haldedir.
Periyodik sistemde aynı grupta yukarıdan aşağıya doğru inildikçe elementlerin özellikleri ile ilgili aşağıdaki değişimlerden hangisi gözlenir?
A) Atom numarası azalır.B) Katman sayısı değişmez.
C) Metalik özellik genellikle artar.
D) Son katmandaki elektron sayısı artar.
Aşağıda atom numaraları verilen elementlerden hangisinin periyodik sistemdeki yeri diğerlerinden farklı bir grupta bulunur?
A) \( 2 \)B) \( 10 \)
C) \( 18 \)
D) \( 19 \)
Bir ekosistemdeki besin zincirinin başlangıcını oluşturan, kendi besinini üretebilen canlılara ne ad verilir?
A) TüketiciB) Ayrıştırıcı
C) Üretici
D) Birincil tüketici
Aşağıda verilen besin zincirinde oklar enerji akış yönünü göstermektedir.
Ot \( \rightarrow \) Çekirge \( \rightarrow \) Kurbağa \( \rightarrow \) Yılan
Bu besin zinciri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
B) Çekirge, birincil tüketicidir.
C) Yılan, kurbağadan aldığı enerjinin tamamını kullanır.
D) Kurbağa, ikincil tüketicidir.
Bir göl ekosistemindeki besin zinciri şu şekildedir:
Algler \( \rightarrow \) Küçük balıklar \( \rightarrow \) Büyük balıklar \( \rightarrow \) Balıkçıl kuşlar
Bu ekosistemde küçük balık popülasyonunun aşırı avlanma nedeniyle aniden azalması durumunda, aşağıdaki canlılardan hangisinin popülasyonunda artış gözlenmesi beklenir?
B) Balıkçıl kuşlar
C) Algler
D) Hepsi
Bir besin zincirinde ölü bitki ve hayvan kalıntılarını parçalayarak toprağa geri kazandıran, madde döngüsünde önemli rol oynayan canlı grubu aşağıdakilerden hangisidir?
A) ÜreticilerB) Birincil tüketiciler
C) İkincil tüketiciler
D) Ayrıştırıcılar
Aşağıda verilen canlılar kullanılarak oluşturulabilecek en basit besin zinciri hangi seçenekte doğru sıralanmıştır?
I. Kartal
II. Fare
III. Yılan
IV. Ot
B) I \( \rightarrow \) III \( \rightarrow \) II \( \rightarrow \) IV
C) IV \( \rightarrow \) III \( \rightarrow \) II \( \rightarrow \) I
D) II \( \rightarrow \) IV \( \rightarrow \) III \( \rightarrow \) I
Sürdürülebilir kalkınma, günümüz ihtiyaçlarını gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama yeteneğinden ödün vermeden karşılamayı hedefleyen bir yaklaşımdır.
Buna göre, sürdürülebilir kalkınmanın temel amaçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
B) Doğal kaynakları sınırsızca kullanmak
C) Çevresel, sosyal ve ekonomik boyutlar arasında denge kurmak
D) Gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tamamen göz ardı etmek
Sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda, bir şehirde atık yönetimi konusunda çeşitli uygulamalar yapılmaktadır.
Aşağıdaki uygulamalardan hangisi sürdürülebilir kalkınma ilkelerine en uygun olanıdır?
B) Atıkları ayrıştırmadan tek bir depolama alanında biriktirmek
C) Geri dönüştürülebilir atıkları toplamak ve yeniden kullanıma kazandırmak
D) Endüstriyel atıkları arıtmadan doğrudan nehirlere deşarj etmek
Sürdürülebilir kalkınma, çevresel, sosyal ve ekonomik olmak üzere üç temel boyutta dengeli bir ilerleme sağlamayı amaçlar.
Buna göre, "toplumdaki tüm bireylerin eğitim, sağlık ve eşit fırsatlara erişimini güvence altına almak" hangi boyuta örnek teşkil eder?
B) Ekonomik boyut
C) Sosyal boyut
D) Teknolojik boyut
Fosil yakıtların aşırı kullanımı, iklim değişikliği ve hava kirliliği gibi ciddi çevresel sorunlara yol açmaktadır. Sürdürülebilir bir gelecek için enerji kaynaklarının dönüşümü büyük önem taşımaktadır.
Bu bağlamda, aşağıdaki enerji kaynaklarından hangisinin kullanımı sürdürülebilir kalkınma hedefleriyle en uyumludur?
B) Doğalgaz
C) Nükleer enerji
D) Güneş enerjisi
Birleşmiş Milletler tarafından belirlenen Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA'lar), 2030 yılına kadar yoksulluğu sona erdirmek, gezegeni korumak ve tüm insanların barış ve refah içinde yaşamasını sağlamak için evrensel bir eylem çağrısıdır.
Bu amaçların genel hedefi düşünüldüğünde, aşağıdaki ifadelerden hangisi SKA'ların önemini en iyi şekilde açıklar?
B) Gelecek nesillerin yaşam kalitesini artırırken bugünkü ihtiyaçları göz ardı etmek
C) Küresel sorunlara ortak çözümler bularak daha adil ve yaşanabilir bir dünya inşa etmek
D) Doğal kaynakları bugünkü tüketim hızıyla kullanmaya devam etmek
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/3729-8-sinif-lgs-basit-makineler-periyodik-sistem-besin-zinciri-ve-surdurulebilir-kalkinma-test-coz-p3vc