8. Sınıf Türkçe LGS Hazırlık Notları
Anlatım Bozuklukları
Anlatım bozuklukları, cümlenin anlamını veya yapısını bozan, gereksiz kelime kullanımı, kelimelerin yanlış anlamda kullanılması, özne-yüklem uyumsuzluğu gibi çeşitli nedenlerle ortaya çıkan hatalardır. Bu hatalar, cümlenin anlaşılırlığını azaltır ve yanlış yorumlara yol açabilir.
Yaygın Anlatım Bozuklukları Türleri:
- Gereksiz Kelime Kullanımı: Anlamı zaten karşılayan bir kelime varken başka bir kelime daha kullanmak.
- Anlam Belirsizliği: Cümlede virgül kullanılmaması veya zamir eksikliğinden kaynaklanan anlam karışıklıkları.
- Özne-Yüklem Uyumu Eksikliği: Özne ile yüklemin kişi, sayı veya anlam bakımından uyumsuz olması.
- Çatı Uyuşmazlığı: Cümledeki fiillerin çatı (etken/edilgen) bakımından uyumsuz olması.
Ekler: Türeme ve Daralma
Türeme (Ek Fiillerin Çekimi)
Türeme, kelime kök veya gövdelerine yapım ekleri getirilerek yeni kelimeler oluşturma sürecidir. LGS'de genellikle isimlere eklenen eklerle yeni isimler veya fiiller türetilmesi sorulur.
- Örnek: kitap (isim kökü) + -lık (yapım eki) \(=\)kitaplık (isimden isim yapma eki).
- Örnek: göz (isim kökü) + -lük (yapım eki) \(=\)gözlük (isimden isim yapma eki).
Daralma (Ünlü Daralması)
Türkçede bazı kelimelerin sonundaki geniş ünlülerinin, \(-y\) kaynaştırma harfi ile başlayan bir ek geldiğinde daralmasıdır. Bu durum, özellikle fiillerde ve bazı eklerde görülür.
- Kural: Geniş ünlü (\(a, e\)) ile biten kelimelere \(-y\) eki geldiğinde ünlü \(ı, i\) veya \(u, ü\) 'ye dönüşür.
- Örnek: bekle- + \(-y-\) \(=\)bekliyor (bekliyor değil).
- Örnek: oyna- + \(-y-\) \(=\)oynuyor (oynuyor değil).
- İstisnalar: Bazı kelimeler bu kurala uymaz (örn: söylemek -> söylüyor).
Özne ve Yüklem İlişkisi
Özne
Cümlede işi yapan veya durumunda bir değişiklik olan ögedir. Genellikle kim? ne? sorularına cevap verir.
- Belirtili Özne: Yalın haldeki veya belirtme hal ekini almış öznelerdir.
- Belirtisiz Özne: Yalın haldeki öznelerdir.
- Gizli Özne: Yüklemdeki şahıs ekinden anlaşılan öznelerdir.
- Sözde Özne: Edilgen çatılı cümlelerde, işten etkilenen ama işi yapmayan öznedir.
Yüklem
Cümlede öznenin yaptığı işi, durumu veya yargıyı bildiren ögedir. Cümlenin temel ögesidir.
- Yüklem bir fiil, isim veya isim grubu olabilir.
- Özne ile yüklem arasında kişi, sayı ve anlam bakımından uyum olmalıdır.
Özne-Yüklem Uyumu
Cümledeki özne ile yüklemin kişi, sayı ve anlamca birbiriyle tutarlı olmasıdır.
- Kişi Uyumu: Özne ve yüklem aynı kişiye işaret etmelidir. (Örn: Ben geldim.)
- Sayı Uyumu: Tekil öznelerle genellikle tekil yüklemler, çoğul öznelerle çoğul yüklemler kullanılır. (Örn: Öğrenciler geldi. veya Öğrenciler geldiler.)
- Anlam Uyumu: Özellikle insan dışı varlıklar veya soyut kavramlar özne olduğunda yüklemin tekil olması tercih edilir. (Örn: Ağaçlar çiçek açtı., Ağaçlar çiçek açtılar. daha az kullanılır.)
📌 Önemli Not: LGS'de bu konularla ilgili soruları çözerken dikkatli okumak ve verilen seçenekleri iyi değerlendirmek gerekir. Özellikle anlatım bozukluklarında, bozukluğun hangi kategoriye girdiğini belirlemek önemlidir. Türeme ve daralma sorularında eklerin işlevlerini ve ünlü değişimlerini iyi bilmek faydalı olacaktır. Özne-yüklem uyumunda ise cümlenin yapısına ve öznenin türüne dikkat edilmelidir. 🚀
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Babam her sabah gazetesini okur.
B) Bu yıl sınava çok iyi hazırlandım.
C) Herkesin kendine göre bir düşüncesi vardır.
D) Yarın akşam bize misafir gelecek.
Çözüm 1:
Cevap C şıkkıdır. Cümlede 'herkesin' kelimesiyle 'vardır' kelimesi arasında bir anlamca çakışma (gereksiz kelime kullanımı) söz konusudur. 'Herkesin bir düşüncesi vardır' demek yerine 'Herkesin düşüncesi vardır' veya 'Herkesin bir düşüncesi bulunur' denilebilir. Ancak LGS formatında bu türden bir soru gelme olasılığı düşüktür. Daha çok özne-yüklem uyumu veya gereksiz kelime kullanımı gibi belirgin bozukluklar sorulur. Bu örnekte, 'herkesin kendine göre bir düşüncesi vardır' ifadesi, 'herkesin kendi düşüncesi vardır' anlamına gelir ve bir anlatım bozukluğu olarak kabul edilebilir.
Soru 2:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması görülmez?
A) Çocuğun yüzü gülüyordu.
B) Olanları kimseye anlatmıyor.
C) Bu yemeği annem yapmıştı.
D) Arabayı park ediyor.
Çözüm 2:
Cevap C şıkkıdır. Ünlü daralması, genellikle \(-y-\) kaynaştırma harfiyle başlayan bir ek geldiğinde görülür. 'Anlatmıyor' kelimesi 'anlat-mı-yor' şeklinde incelendiğinde daralma görülmez. Ancak 'gülüyordu' kelimesi 'gül-ü-yor-du' şeklinde, 'yapmıştı' kelimesi ise 'yap-mış-tı' şeklinde incelendiğinde, 'yapmıştı' kelimesinde ünlü daralması yoktur. 'Anlatmıyor' kelimesinde de daralma yoktur. 'Park ediyor' kelimesinde 'etmek' fiili olduğu için 'ed-i-yor' şeklinde daralma olmaz. Ancak soruda bir hata olabilir. Doğru bir örnek üzerinden gidelim: 'Bekliyor' kelimesinde 'bekle-y-or' daralması vardır. 'Oynuyor' kelimesinde 'oyna-y-or' daralması vardır. 'Anlatmıyor' kelimesinde 'anlat-mı-yor' şeklinde bir daralma yoktur. 'Yapmıştı' kelimesinde de ünlü daralması yoktur. Bu nedenle, sorunun seçeneklerinde bir hata olabilir. Eğer soru 'hangisinde ünlü daralması vardır?' şeklinde olsaydı ve seçenekler şöyle olsaydı: A) Bekliyor B) Oynuyor C) Sarılıyor D) Hepsi. Bu durumda cevap D olurdu. Mevcut seçenekler içinde, 'yapmıştı' kelimesinde ünlü daralması yoktur. 'Anlatmıyor' kelimesinde de yoktur. Ancak 'gülüyordu' kelimesinde 'gül-ü-yor-du' şeklinde bir daralma olmaz. 'Park ediyor' kelimesinde de 'et-i-yor' şeklinde daralma olmaz. Sorunun orijinal haliyle en doğru cevap C şıkkı olabilir çünkü 'yap-tı-mı-ş-tı' şeklinde bir kök ve ek ayrımı yapıldığında, ünlü daralması aranacak bir yer yoktur. 💡
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Yaşlı adam, çocuklara uzun uzun nasihatlerde bulunuyordu.B) Onunla ilk kez bir bayram töreninde tanışmıştık.
C) Bu sabah erkenden kalkıp parkta yürüyüşe çıktı.
D) Sınav sonuçları henüz okulun internet sitesinde açıklanmadı.
"Hiç kimse sorumluluk almıyor, kendi işine bakıyordu."
Bu cümledeki anlatım bozukluğunun giderilmesi için aşağıdakilerin hangisi yapılmalıdır?
B) "bakıyordu" yerine "bakmıyordu" getirilmelidir.
C) İkinci cümlenin başına "herkes" öznesi getirilmelidir.
D) "kendi" sözcüğü cümleden atılmalıdır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Bahçedeki fidanları dün sabah büyük bir özenle diktik.B) Herkesin fikrine ve düşüncesine saygı duymak gerekir.
C) Mağazadaki ayakkabıların fiyatı çok pahalı olduğu için alamadım.
D) Bu üzücü olay, onun hayata küsmesine neden oldu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelime yapısı bakımından "türemiş" bir kelimedir?
A) Bahçedeki çiçekler susuzluktan kurumuş.B) Babam eve yeni bir televizyon aldı.
C) Sınıftaki sıralar dün boyandı.
D) Kitapları çantasına yerleştirdi.
Yapım ekleri, eklendiği kelimenin anlamını değiştirerek ondan yeni bir kelime türeten eklerdir.
Buna göre aşağıdaki kelimelerden hangisi yapım eki almamıştır?
B) Bilgin
C) Gözcü
D) Defterler
"Süpürge" kelimesi "süpür-" fiil köküne "-ge" yapım eki getirilerek (fiilden isim) türetilmiştir.
Buna benzer bir türetme aşağıdakilerin hangisinde mevcuttur?
B) Sevgi
C) Şekerci
D) Köylü
Türkçede sonu "a" veya "e" ünlüleri ile biten fiillere "-yor" eki getirildiğinde, fiil sonundaki geniş ünlüler daralarak "ı, i, u, ü" seslerine dönüşür. Bu ses olayına "ünlü daralması" denir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına uğramış bir kelime vardır?
B) Akşamki maç için bilet bulmaya çalışıyor.
C) Arkadaşım uzun zamandır beni bekliyor.
D) Kardeşim odasında sessizce kitap okuyor.
"De-" ve "ye-" fiilleri, sadece "-yor" ekiyle değil, bazı diğer eklerle de daralmaya uğrayabilir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kuralı örneklendiren bir kullanım vardır?
B) Akşam yemeğinde taze fasulye yiyeceğiz.
C) Sınav sonuçlarını öğrenince çok sevindi.
D) Yarınki geziye katılmak için izin aldı.
Ünsüzle biten fiillere "-yor" eki getirildiğinde, ek ile fiil arasına "ı, i, u, ü" yardımcı ünlüleri girer. Bu durum ünlü daralması ile karıştırılmamalıdır.
Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde ünlü daralması yoktur?
B) Annem mutfakta lezzetli bir yemek pişiriyor.
C) Öğretmenimiz tahtaya bir soru yazıyor.
D) Kuşlar gökyüzünde özgürce uçuyor.
"Akşamki yemeği hazırlamak için mutfağa erkenden girdi."
Yukarıdaki cümlenin öznesi aşağıdakilerden hangisidir?
B) Mutfağa
C) Gizli Özne (O)
D) Hazırlamak için
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "sözde özne" kullanılmıştır?
A) Sınıfın pencereleri görevli tarafından silindi.B) Annem bugün çok lezzetli bir pasta yaptı.
C) Öğrenciler bahçede neşeyle oyun oynuyorlar.
D) Rüzgâr sert esince ağacın dalları kırıldı.
"Kitap okumak, insanın hayal dünyasını zenginleştiren en önemli etkinliktir."
Bu cümlenin öznesi aşağıdakilerden hangisidir?
B) Kitap okumak
C) En önemli etkinliktir
D) Hayal dünyasını zenginleştiren
"Sınav stresini yenmek için her gün düzenli olarak kitap okuyordu."
Yukarıdaki cümlenin yüklemi aşağıdakilerden hangisidir?
B) her gün
C) kitap
D) okuyordu
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem türü bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Dünkü maçtan sonra herkes çok yorgundu.B) En sevdiği aktivite akşamları yürüyüş yapmaktır.
C) Kardeşim bugün erkenden uyudu.
D) Masanın üzerindeki vazo oldukça eskiydi.
"Onun bu başarısı hepimizin göğsünü kabarttı."
Yukarıdaki cümlenin yüklemi aşağıdakilerden hangisidir?
B) göğsünü kabarttı
C) hepimizin göğsünü kabarttı
D) başarısı
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/4849-8-sinif-lgs-anlatim-bozuklugu-test-coz-inm5