12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Yapım Ekleri
Merhaba sevgili 12. sınıf öğrencileri! Bu dersimizde, kelime bilgisinin temel taşlarından olan yapım ekleri konusunu derinlemesine inceleyeceğiz. Yapım ekleri, kelimelerin anlamını değiştiren veya kelime türünü dönüştüren eklerdir. Bu ekler sayesinde tek bir kökten türeyen pek çok yeni kelime oluşturabiliriz. Konuyu iyi anlamak, hem paragraf sorularında hem de dil bilgisi sorularında karşımıza çıkacak kelimeleri daha doğru analiz etmemizi sağlayacaktır.
Yapım Eklerinin Tanımı ve İşlevi
Yapım ekleri, kök halindeki bir kelimeye gelerek onu yeni bir kelimeye dönüştüren veya kelimenin anlamını temelden değiştiren eklerdir. Bu ekler, kelimenin köküne eklendiğinde ortaya çıkan yeni kelime, kök kelimeden farklı bir anlam taşır.
- Anlam Değiştirme: Kök kelimenin anlamından tamamen farklı bir anlam taşıyan yeni bir kelime türetirler.
- Tür Değiştirme: İsimden fiil, fiilden isim, sıfattan isim gibi kelime türlerini değiştirebilirler.
Örneğin, göz (isim kökü) kelimesine -lük yapım eki geldiğinde gözlük (isim) kelimesi oluşur. Burada anlam tamamen değişmiştir. Yine, sev (fiil kökü) kelimesine -gi yapım eki geldiğinde sevgi (isim) kelimesi oluşur. Bu örnekte hem anlam değişmiş hem de kelime türü (fiilden isim) değişmiştir.
Yapım Eklerinin Çeşitleri
Yapım ekleri, geldikleri köke ve türettikleri kelimeye göre farklılık gösterir. Başlıca yapım eklerini ve örneklerini inceleyelim:
İsimden İsim Türeten Ekler
İsim köklerine gelerek yeni isimler türeten eklerdir.
- -cı/-ci, -cu/-cü: simitçi, kahveci
- -lık/-lik, -luk/-lük: gözlük, evlik
- -sız/-siz, -suz/-süz: parasız, akılsız
- -daş/-deş: vatandaş, arkadaş
İsimden Fiil Türeten Ekler
İsim köklerine gelerek fiil türeten eklerdir.
- -la/-le: sula, evle
- -lan/-len: utangan (Burada -gan fiilimsi eki olarak da düşünülebilir ama kökeni isimden fiil türetmeye dayanır), yaşlan
- -ar/-er: gözer (gözlemek anlamında), morar
Fiilden İsim Türeten Ekler
Fiil köklerine gelerek isim türeten eklerdir.
- -gu/-gü, -kı/-ki: bilgi, sevgi
- -aç/-eç: açaç (açacak anlamında), silgeç
- -gan/-gen: yanılgan, dalgın
Fiilden Fiil Türeten Ekler
Fiil köklerine gelerek yeni fiiller türeten eklerdir.
- -dır/-dir, -dur/-dür: uyudur, gördür (gördürmek)
- -kı/-ki, -ku/-kü: silki (silkmek), kokku (kokmak)
- -sa/-se, -sun/-sün: gelse, görsün (Burada kip ekleri ile karıştırılmamalıdır. Türetme ekleri anlamı değiştirir.)
- -al/-el, -al/-el: moral (morarmak), yoral (yorulmak)
💡 Önemli Not: Yapım ekleri, çekim eklerinden farklı olarak kelimenin anlamını veya türünü değiştirir. Çekim ekleri ise kelimenin anlamını değiştirmez, sadece cümle içindeki görevini belirler (hal ekleri, çoğul ekleri, zaman ekleri vb.).
Yapım Eklerini Bulma Stratejileri
Bir kelimedeki yapım eklerini bulmak için şu adımları izleyebilirsiniz:
- 1. Adım: Kelimenin kökünü bulun.
- 2. Adım: Kökten sonra gelen ekleri sırayla inceleyin.
- 3. Adım: Eklerden her birinin kelimenin anlamını değiştirip değiştirmediğini veya türünü dönüştürüp dönüştürmediğini kontrol edin.
- 4. Adım: Anlamı veya türü değiştiren ekler yapım ekidir.
Örnek: Kitapçıdan kelimesinde kök kitap'tır. -çı eki kitap kelimesine gelerek kitapçı (kitap satan kimse) anlamında yeni bir isim türetmiştir. Bu bir yapım ekidir. Sonra gelen -dan eki ise ismin hal ekidir ve çekim ekidir.
🚀 Unutmayın: Bir kelimede birden fazla yapım eki bulunabilir. Bu durumda ekler kökten başlayarak sırayla anlamı değiştirir.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki kelimelerden hangisinin yapısı diğerlerinden farklıdır?
- A) Gözlükçü
- B) Bilgisayar
- C) Kitapçı
- D) Öğretmenlik
- E) Umutsuzluk
Çözüm:
Kelime kökleri ve ekleri inceleyelim:
- A) göz (isim kök) + -lük (isimden isim) + -çü (isimden isim) -> Türemiş
- B) bil (fiil kök) + -gi (fiilden isim) + -sayar (isimden isim/fiilden fiil türetme özelliği taşıyan birleşik kelime yapısı) -> Türemiş (veya birleşik kelime olarak da değerlendirilebilir ama yapım eki içerir)
- C) kitap (isim kök) + -çı (isimden isim) -> Türemiş
- D) öğret (fiil kök) + -men (fiilden isim) + -lik (isimden isim) -> Türemiş
- E) umut (isim kök) + -suz (isimden isim) + -luk (isimden isim) -> Türemiş
Bu soruda bir yanıltmaca olabilir. 'Bilgisayar' kelimesi birleşik kelime olarak da düşünülebilir ('bilmek' ve 'saymak' fiillerinden türemiş olsa da). Ancak diğer seçeneklerde net bir şekilde tek kökten türeme söz konusudur. Eğer soru 'basit yapılı kelime' sorsaydı, cevap farklı olurdu. Burada 'yapısı farklı' ifadesi, türemişlik derecesi veya birleşik kelime olma ihtimali üzerinden sorulmuş olabilir. Ancak genel eğilim, yapım eki almış kelimeleri türemiş kabul etmektir. Eğer soru köken anlamı üzerinden soruluyorsa, 'bilgisayar' kelimesinin kökeni 'bilmek' ve 'saymak' fiilleridir. Ancak burada 'bilgi' ve 'sayar' olarak ayrıldığında, yapım ekleri barizdir. Sorunun asıl amacı, kelimenin basit mi, türemiş mi, birleşik mi olduğunu sormaktır. Hepsi türemiş veya birleşik yapılıdır. Bu sorunun formatı hatalı olabilir veya 'bilgisayar' kelimesinin kökeni farklı bir şekilde ele alınmıştır. Ancak en yaygın kabul gören analizde, tüm şıklar yapım eki içerdiği için türemiştir. Eğer 'bilgisayar' kelimesi 'bilmek' ve 'saymak' fiillerinin birleşimi olarak değil de, 'bil' köküne gelen eklerle oluştuğu düşünülürse, diğerlerinden farklı bir yapıya sahip olmaz. Bu sorunun cevabı genellikle 'bilgisayar' olarak verilir çünkü kökeni itibarıyla daha karmaşıktır veya birleşik kelime olarak da yorumlanabilir. Ancak burada yapım ekleri odaklı olduğu için, tüm şıklar yapım eki almıştır. Sorunun daha net olması için 'basit yapılı kelime' veya 'türemiş yapılı kelime' ayrımı yapılmalıdır. Bu haliyle, 'bilgisayar' kelimesinin yapısı, diğerlerinden farklı olarak birleşik kelime mantığına daha yakın durduğu için cevap olarak işaretlenir.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerden hangisi yapım eki almamıştır?
A) Çocuklar bahçede koşuşuyorlardı.
B) Bu işi başarıyla tamamladık.
C) Elindeki oyuncakları yere attı.
D) Sınavı geçmek için çok çalıştık.
E) O, çok duygusal bir insandı.
Çözüm:
Altı çizili kelimeleri inceleyelim:
- A) koşuşuyorlardı: koş- (fiil kök) + -uş- (fiilden fiil) + -uyor- (şimdiki zaman eki) + -lar- (3. çoğul şahıs) + -dı- (hikaye eki). -uş- yapım ekidir.
- B) başarıyla: baş- (isim kök) + -ar- (isimden fiil) -> başar-. Sonra gelen -ı hal ekidir (çekim eki). Ancak kelimenin kendisi başar- fiilinden türemiştir. Eğer kelime başarı olsaydı, baş (isim kök) + -arı (isimden isim) olurdu. Burada başarıyla kelimesinde başar- fiili vardır. başar-ı (isim) + -yla (edatlaşmış isim hali). Kelimenin kökeni baş- isim köküdür ve -ar- yapım eki ile başar- fiili türemiştir.
- C) oyuncakları: oy- (fiil kök) + -uncak (fiilden isim) + -lar- (çoğul eki - çekim eki) + -ı (belirtme hali eki - çekim eki). -uncak yapım ekidir.
- D) geçmek: geç- (fiil kök). -mek mastar ekidir. Mastar eki, fiilimsileri oluştururken kullanılan bir ektir ve kelimenin anlamını değiştirmez, sadece fiil olduğunu gösterir. Bu nedenle çekim eki (veya fiilimsi eki) olarak kabul edilir, yapım eki değildir.
- E) duygusal: duy- (fiil kök) + -gu (fiilden isim) -> duygu. duygu- (isim kök) + -sal (isimden isim). Hem -gu hem de -sal yapım ekidir.
Doğru Cevap: D
"Yolculuk" kelimesinin yapısal analizi aşağıda verilmiştir:
\[\(\text{Yol} + \text{cu} + \text{luk}\) \] Bu kelimede yer alan yapım eklerinin türü aşağıdakilerden hangisinde doğru sırayla verilmiştir?
B) İsimden fiil yapım eki - Fiilden isim yapım eki
C) Fiilden isim yapım eki - İsimden isim yapım eki
Aşağıdaki kelimelerden hangisi "fiilden fiil yapım eki" almıştır?
\[\(\text{Sözcükler:} \text{ Yazdır-}\), \(\text{ Gözlük}\), \(\text{ Kitapçı}\) \]
B) Gözlük
C) Kitapçı
"Sevgi" kelimesindeki ekin türünü belirlemek için yapılan şu eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
\[\(\text{Sev (Kök)} + \text{gi (Ek)}\) \]
B) Fiilden isim yapım eki
C) Fiilden fiil yapım eki
Aşağıdaki cümlede altı çizili olan kelimenin aldığı yapım ekinin türü nedir?
\[\(\text{Bahçedeki çiçekleri güzelce } \underline\) { \(\text{suladı}\) } \(\text{.}\) \]
B) Fiilden fiil yapım eki
C) İsimden isim yapım eki
Aşağıdaki kelimelerden hangisi birden fazla yapım eki almıştır?
\[\(\text{Seçenekler:} \text{ Gözlükçü}\), \(\text{ Kalemlik}\), \(\text{ Kitaplar}\) \]
B) Kalemlik
C) Kitaplar
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "fiilden isim yapım eki" almış bir sözcük kullanılmıştır?
A) Kitapçıdan yeni bir roman aldım.B) Bu bölgedeki kazı çalışmaları nihayet tamamlandı.
C) Evin bahçesindeki çiçekler çok güzel kokuyor.
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi "isimden fiil yapım eki" almıştır?
A) Soruları dikkatlice okuman gerekiyor.B) Hava kararınca çocuklar yavaş yavaş eve döndü.
C) Yazı yazmak onun en büyük tutkusuydu.
"Sorgulayıcı" sözcüğünde toplam kaç adet yapım eki kullanılmıştır?
\[\(\text{sor- (kök) + -gu + -la + -y- + -ıcı}\) \]
B) \( 2 \)
C) \( 3 \)
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi "fiilden fiil yapım eki" almıştır?
A) SevdalıB) Görüşmek
C) Tuzluk
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-lık / -lik" eki eklendiği sözcüğe "araç-gereç" anlamı katmıştır?
A) Bu kış kömürlükte hiç odun kalmadı.B) Gözlüklerini masanın üzerinde unutmuşsun.
C) Arkadaşlık bağı her türlü zorluğun üstesinden gelir.
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/5077-12-sinif-yapim-eki-test-coz-9ar4