12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Sesteş Kelimeler (Eşsesli Kelimeler)
Merhaba sevgili 12. sınıf öğrencileri! Bu dersimizde, Türkçenin zenginliğini gösteren ve anlamı bağlamdan çıkarılan sesteş kelimeler konusunu derinlemesine inceleyeceğiz. Sesteş kelimeler, yazılışları ve okunuşları aynı olduğu halde anlamları tamamen farklı olan kelimelerdir. Bu durum, dilimizi hem zenginleştirir hem de dikkatli kullanmamızı gerektirir. 📌
Sesteş Kelimelerin Tanımı ve Özellikleri
Sesteş kelimeler (veya eşsesli kelimeler), Türk Dil Kurumu'na göre:
- Yazılışları aynıdır.
- Okunuşları aynıdır.
- Anlamları farklıdır.
Bu kelimeleri ayırt etmenin en önemli yolu, içinde bulundukları cümledeki anlamlarına bakmaktır. Bir kelimenin farklı anlamları, o kelimenin sesteş olup olmadığını belirlemede kilit rol oynar. 💡
Yaygın Sesteş Kelimeler ve Anlamları
Türkçede pek çok sesteş kelime bulunmaktadır. İşte bunlardan bazıları:
| Kelime | Anlam 1 | Anlam 2 | Anlam 3 (varsa) |
|---|---|---|---|
| Yüz | İnsanın yüzü (siması) | Sayı olarak \(100\) | Yüzmek eylemi |
| Ata | Dedemiz, ceddimiz | Atmak eylemi (fiil kökü) | |
| Yol | Gidilen patika, cadde | Biçim, yöntem (\(yol\) göstermek) | |
| Gül | Çiçek adı | Gülmek eylemi (fiil kökü) | |
| Çay | İçecek adı | Küçük akarsu | |
| Dolu | İçi boş olmayan | Hava olayı (yağış) |
Sesteş Kelimelerin Cümle İçindeki Kullanımı
Bir kelimenin sesteş olup olmadığını anlamak için onu cümle içinde görmek en etkili yoldur. Farklı anlamlara gelen aynı yazılışlı kelimeler, cümlenin bağlamında kolayca ayırt edilebilir.
Örnek: "Bugün yüz lira kazandım." cümlesinde ' \(yüz\) ' kelimesi sayı anlamındadır. "Denizde yüzmek çok keyifliydi." cümlesinde ise ' \(yüz\) ' kelimesi bir eylemi ifade eder. "Arkadaşımın yüzü gülüyordu." cümlesinde ' \(yüz\) ' kelimesi sima anlamındadır.
Sesteş Kelimelerle İlgili Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Anlam Kayması: Sesteş kelimeler bazen anlam kaymalarına yol açabilir. Bu nedenle metinlerde anlam belirsizliği olmaması için dikkatli kullanılmalıdır.
- Bağlam: Her zaman cümlenin veya metnin genel bağlamına odaklanın.
- Eş Anlamlı Kelimelerle Karıştırmamak: Sesteş kelimeler, eş anlamlı (yazılışları farklı, anlamları aynı) kelimelerle karıştırılmamalıdır.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
- Soru 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "dal" kelimesi sesteş olarak kullanılmıştır?
- Ağacın dalları çok uzundu.
- Balıkçılar denize dalmak için hazırlandı.
- Öğretmen, öğrencisine dalga geçmemesini söyledi.
- Bu manzara insana huzur dalgaları getirir.
A şıkkında 'dal' ağaç organı, C şıkkında ise 'dalga' kelimesinin bir parçası olarak kullanılmıştır. D şıkkında ise mecazi bir anlamdır. B şıkkında 'dalmak' fiili, bir şeye kendini bırakmak anlamında kullanılmıştır. Ancak, 'dal' kelimesinin bir diğer anlamı da 'ağaç dalı'dır. Burada 'balıkçılar denize dalmak' ifadesiyle, 'bir şeye kendini bırakmak' anlamı kastedilmiştir. Bu nedenle, 'dal' kelimesinin sesteşi olan 'ağaç dalı' anlamıyla doğrudan bir ilişkisi yoktur. Ancak, sorunun genel mantığına göre, 'dal' kelimesinin farklı anlamları olduğu ve bu anlamların cümledeki kullanımla ayırt edildiği vurgulanmaktadır. Eğer soruda 'ağaç dalı' anlamı dışında bir kullanım sorulsaydı, cevap değişebilirdi. Burada 'dalmak' fiili, 'dal' kelimesinin farklı bir anlamı olarak kabul edilebilir. Ancak daha net bir sesteş örnek için 'yüz' kelimesini düşünebiliriz. Bu sorudaki 'dal' kelimesi, farklı anlamlarda kullanıldığı için sesteş olarak değerlendirilebilir.
- Soru 2: "Kır" kelimesinin sesteş olduğu anlamları gösteren cümleler hangileridir?
- Çimenlerin üzerinde kır çiçekleri açmıştı.
- Yaşlı adamın saçı artık kırarmıştı.
- Tarlayı sürmeden önce kırdılar.
A şıkkında 'kır' kelimesi, küçük, çıplak arazi anlamındadır. B şıkkında 'kırarmıştı' kelimesi, saçın renginin açılması anlamındadır. C şıkkında ise 'kırdılar' kelimesi, bir şeyi kırmak eylemini ifade eder. Bu nedenle, A şıkkındaki 'kır' (arazi) ile C şıkkındaki 'kırmak' fiili sesteştir. B şıkkındaki 'kırarmıştı' ise renk anlamındadır ve sesteş değildir.
Başarılar dilerim! 🚀
"Gül, sabahın ilk ışıklarıyla birlikte bahçede tüm zarafetiyle açmıştı."
Yukarıdaki cümlede yer alan hangi kelime, yazılışları aynı ancak anlamları tamamen farklı olan (sesteş) bir kelimedir?
B) Gül
C) Zarafet
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan altı çizili kelimenin sesteşi (eş seslisi) bulunmaktadır?
I. Bu yaz tatilde köye gideceğiz.
II. Masanın üzerindeki kitabı bana uzatır mısın?
III. Okulun bahçesinde fidan diktik.
B) Kitap
C) Bahçe
"Yüz" kelimesi sesteş bir kelime olup birden fazla anlama gelmektedir.
Buna göre "yüz" kelimesi aşağıdaki anlamlardan hangisini karşılamaz?
B) Çehre, surat, sima
C) Bir metni sesli şekilde dile getirmek
Aşağıdaki cümlede yer alan sözcüklerden hangisi sesteş (eş sesli) bir köke sahiptir?
"Bahçedeki kuru dalları tek tek topladık."
B) Kuru
C) Dal
"Yüz" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde "sayı" anlamında kullanılmıştır?
"Sözcük: Yüz"
B) Bu sınavdan tam \( 100 \) puan almayı hedefliyorum.
C) Yaz tatilinde denizde saatlerce yüzdük.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "çay" sözcüğü sesteşlik özelliği gösterecek şekilde "akarsu" anlamında kullanılmıştır?
"Sözcük: Çay"
B) Köyün kenarından geçen küçük bir çay vardı.
C) Çay ikram etmek bizim kültürümüzde bir gelenektir.
"Yol" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde sesteşlik (eş seslilik) özelliği gösterecek şekilde kullanılmıştır?
A) Bu ıssız yol bizi köye ulaştıracak.B) Bahçedeki yabani otları tek tek yoldu.
C) Şehre giden en kısa yolu seçtik.
Sesteş sözcükler, yazılış ve okunuşları aynı olmasına rağmen anlamca tamamen farklı olan sözcüklerdir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde "diz" sözcüğü, "vücut bölümü" anlamı dışındaki sesteşiyle kullanılmıştır?
B) Koşarken düşüp dizini incitmiş.
C) Pantolonunun diz kısmı aşınmış.
Türkçede düzeltme işareti (^) bulunan kelimeler ile bu işaretin bulunmadığı halleri sesteş kabul edilmez.
Aşağıdaki kelime gruplarından hangisi bu kural nedeniyle sesteşlik özelliği göstermez?
B) Hala (Babanın kız kardeşi) - Hâlâ (Henüz)
C) Bin (Sayı) - Bin (Binmek eylemi)
Aşağıdaki dizelerin hangisinde sesteş (eş sesli) sözcüklerin bir arada kullanılmasıyla oluşan bir söz sanatı (cinas) vardır?
Bu son fasıldır ey ömrüm, nasıl geçersen geç.
B) Bir uykuyu cananla beraber uyuyanlar,
Ömrün o güzel akşamını hiç duymayanlar.
C) Artık demir almak günü gelmişse zamandan,
Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.
Sesteş (eş sesli) sözcükler; yazılışları ve okunuşları aynı olmasına rağmen anlamları arasında hiçbir ilgi bulunmayan sözcüklerdir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde "yaş" sözcüğü diğerlerinden farklı bir anlamda kullanılmıştır?
B) Ağacın yaş dallarını kırmamaya özen göstererek tırmandı.
C) Kuruması için asılan çamaşırlar hâlâ biraz yaş görünüyordu.
D) Yaş odunlar yanarken etrafa yoğun bir duman yayıyordu.
E) Ayakkabıları yaş olduğu için içeri girmeden önce onları çıkardı.
"Yaz" sözcüğü Türkçede hem bir mevsim adı hem de "yazmak" eyleminin kökü olarak kullanılan sesteş bir sözcüktür.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "yaz" sözcüğü diğerlerinden farklı bir kök türüne sahiptir?
B) Sıcak bir yaz akşamı balkonda oturup çayımızı içtik.
C) Söylediğim her şeyi not defterine dikkatlice yaz.
D) En sevdiğim mevsim, doğanın canlandığı yaz mevsimidir.
E) Yaz meyveleri tezgahlarda yerini almaya başladı.
"Yüz" sözcüğü Türkçede birden fazla anlamı karşılayan sesteş bir sözcüktür.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "yüz" sözcüğü sayı bildirmek amacıyla kullanılmıştır?
B) Utancından yüzü kıpkırmızı kesilmişti.
C) Kurban bayramında koyunun derisini çabucak yüzdü.
D) Sınavdan tam yüz puan alınca çok sevindi.
E) Denizin yüzünde küçük dalgalar oluşuyordu.
"Çay" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde diğerlerinden farklı bir anlamda kullanılmıştır?
A) Akşam yemeğinden sonra demli bir çay içmek gibisi yoktur.B) Köyün ortasından geçen çay, bahar aylarında iyice coşardı.
C) Rize'de çay hasadı bu yıl geçen yıla oranla daha verimli geçti.
D) Misafirlere ikram etmek için mutfakta taze çay hazırlıyor.
E) Şekersiz çay içmeye alışmak onun için oldukça zor oldu.
"Gül" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir eylem (fiil) olarak kullanılmıştır?
A) Bahçedeki kırmızı gül, sabah çiyleriyle harika görünüyordu.B) Doğum gününde ona büyük bir gül demeti göndermişler.
C) Hayatın tüm zorluklarına rağmen her zaman hayata gül.
D) Isparta'nın meşhur gül suyu tüm dünyaya ihraç ediliyor.
E) Reçel yapmak için bahçeden taze gül yaprakları topladık.
"Bin" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayı anlamı dışında kullanılmıştır?
\[ 1, 10, 100, 1000... \]
B) Bu eski kitabın piyasa değerinin yaklaşık on bin lira olduğu söylendi.
C) Durakta bekleyen otobüse binmek için kalabalığın arasından sıyrıldı.
D) Okul kütüphanesinde bin kadar nadide eser araştırmacıları bekliyor.
E) Bin bir gece masallarını çocukken babasından dinlemeyi çok severdi.
Aşağıdaki cümlede yer alan sesteş (eş sesli) sözcüklerin toplam sayısı kaçtır?
"Yazın bu geniş kırlarda atlara binip gezdik."
B) \( 2 \)
C) \( 3 \)
D) \( 4 \)
E) \( 5 \)
"Düş" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde sesteşlik özelliği taşıyacak şekilde "rüya" anlamında kullanılmıştır?
A) Elindeki bardak aniden yere düşüp kırıldı.B) Bu akşam yorgunluktan erkenden yatağa düştü.
C) Güzel bir düş gördüğünü sabah heyecanla anlattı.
D) Dağların yüksek kesimlerine yılın ilk karı düştü.
E) Market fiyatları beklenen seviyenin altına düştü.
"Ben" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde "vücuttaki küçük leke" anlamında kullanılarak sesteşlik özelliği sergilemiştir?
A) Ben bu sorunun çözümünü kimseden yardım almadan yaptım.B) Yarın yapılacak olan toplantıya ben de katılmak istiyorum.
C) Çocuğun sağ yanağındaki küçük siyah ben çok belirgindi.
D) Bu dünyada ben de varım demek için çok çalışmalısın.
E) Ben her zaman dürüst ve ilkeli insanların yanındayım.
Sesteş (eş sesli) sözcükler; yazılış ve okunuşları aynı, anlamları tamamen farklı olan sözcüklerdir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün sesteşi yoktur?
B) Bahçedeki kırmızı güller erkenden açmış.
C) Akşam yemeği için fırından taze ekmek almalısın.
D) Sınavdaki soruların yüzde sekseni çok kolaydı.
E) Pencerenin önündeki saksı aniden yere düştü.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "bin" sözcüğü, "sayı" anlamı dışında kullanılarak sesteşlik özelliği sergilemiştir?
A) Bu yıl okulumuzda tam bin öğrenci eğitim görüyor.B) Köydeki evimiz kasabadan bin metre yükseklikte yer alıyor.
C) En sevdiği atına binip uzak diyarlara doğru yola çıktı.
D) Bin bir gece masallarını her akşam çocuklarına okurdu.
E) Kumbarasında biriktirdiği paralar tam bin liraya ulaşmıştı.
"Cinas" sanatı, yazılışları aynı fakat anlamları farklı sözcüklerin (sesteşlerin) bir arada kullanılmasıyla oluşan bir söz sanatıdır.
Buna göre aşağıdaki dizelerin hangisinde cinaslı bir kullanım söz konusudur?
B) Ne yanar kimse bana ateş-i dilden özge / Ne açar kimse kapım bâd-ı sabâdan özge
C) Âvâzeyi bu âleme Dâvûd gibi sal / Bâkî kalan bu kubbede bir hoş sadâ imiş
D) Göz gördü gönül sevdi seni ey yüzü mâhım / Kurbanın olam var mı benim bunda günâhım
E) Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı / Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/5123-12-sinif-sestes-test-coz-qx4h