11. Sınıf Kimya Ders Notları: Kimyasal Hesaplamalar ve Kimyasal Tepkimeler
Bölüm 1: Termokimya ve Hess Yasası
Oluşum Entalpisi (\(\Delta H_f^\circ\)), bir bileşiğin standart koşullarda (genellikle \(25^\circ C\) ve \(1\) atm) elementlerinden \(1\) molünün oluşumu sırasındaki entalpi değişimidir. Standart oluşum entalpisi sıfır olan maddeler, elementlerin en kararlı halleridir (örneğin, \(O_2(g)\), \(N_2(g)\), \(C(grafit)\)).
Tepkime Isısı (\(\Delta H\)), bir kimyasal tepkime gerçekleşirken alınan veya verilen ısıdır. Tepkime ısısı, ürünlerin oluşum entalpileri toplamından girenlerin oluşum entalpileri toplamının çıkarılmasıyla hesaplanabilir:
\(\Delta H_{tepkime}^\circ = \sum (\Delta H_f^\circ)_{\text{ürünler}} - \sum (\Delta H_f^\circ)_{\text{girenler}}\)
Hess Yasası, bir tepkimenin entalpi değişiminin, tepkimenin izlediği yola bağlı olmadığını, yalnızca başlangıç ve son durumlara bağlı olduğunu belirtir. Bu yasa, birden fazla basamağı olan tepkimelerin toplam entalpi değişimini hesaplamak için kullanılır. Adım tepkimelerinin entalpi değişimleri toplanarak net tepkimenin entalpi değişimi bulunur.
💡 Önemli Noktalar:
- Tepkime denklemi ters çevrilirse entalpi işaret değiştirir.
- Tepkime denklemi bir katsayı ile çarpılırsa entalpi de aynı katsayı ile çarpılır.
- Elementlerin standart oluşum entalpileri sıfırdır.
Bölüm 2: Kimyasal Tepkimelerde Hız
Ortalama Hız, belirli bir zaman aralığında bir maddenin derişimindeki değişimin, bu zaman aralığına bölünmesiyle elde edilir. Hız, genellikle pozitif bir değer olarak ifade edilir.
Bir \(aA + bB \rightarrow cC + dD\) tepkimesi için ortalama hız:
\(v_{ortalama} = -\frac{1}{a}\frac{\Delta[A]}{\Delta t} = -\frac{1}{b}\frac{\Delta[B]}{\Delta t} = \frac{1}{c}\frac{\Delta[C]}{\Delta t} = \frac{1}{d}\frac{\Delta[D]}{\Delta t}\)
Burada \(\Delta[X]\) derişim değişimi, \(\Delta t\) ise zaman değişimidir. Girenlerin derişimi azaldığı için önlerine eksi işareti konulur.
Derişim ve Hız İlişkisi, tepkime hızının, tepkimeye giren maddelerin derişimlerine bağlı olduğunu gösterir. Hız bağıntısı genellikle şu şekildedir:
\(v = k[A]^m[B]^n\)
Burada \(k\) hız sabiti, \([A]\) ve \([B]\) girenlerin derişimleri, \(m\) ve \(n\) ise tepkime mertebeleridir. Tepkime mertebeleri deneysel olarak belirlenir ve genellikle stokiyometrik katsayılarla aynı olmak zorunda değildir.
🚀 Hız Belirleyen Adım: Çok basamaklı tepkimelerde en yavaş olan adım, tepkimenin genel hızını belirler.
Bölüm 3: Kimyasal Denge
Kimyasal Denge, tersinir bir tepkimede ileri tepkimenin hızının geri tepkimenin hızına eşit olduğu dinamik bir durumdur. Denge durumunda, tepkimeye giren ve ürünlerin derişimleri sabit kalır ancak tepkime durmaz, ileri ve geri tepkimeler eşit hızlarda devam eder.
✅ Denge Olup Olmadığını Anlama:
- Tepkimenin tersinir olması gerekir (çift yönlü ok \(\rightleftharpoons\) ile gösterilir).
- Giren ve ürünlerin derişimlerinin sabitlenmesi gerekir.
- İleri ve geri tepkime hızlarının eşitlenmesi gerekir.
- Makroskobik olayların (renk değişimi, çökelti oluşumu vb.) durması, ancak mikroskobik olayların (molekül hareketleri) devam etmesi gerekir.
📌 Örnek Durumlar:
- Bir kapta katı \(NaCl\) ve \(H_2O\) karıştırıldığında, \(NaCl\) çözündükçe çözeltinin derişimi artar. Belirli bir doygunluk noktasına ulaşıldığında, çözünen \(NaCl\) miktarı ile çökelen \(NaCl\) miktarı eşitlenir ve sistem dengeye ulaşır. Bu durumda hem çözünen hem de katı \(NaCl\) bulunur ve derişim sabit kalır.
- Kapalı bir kapta \(N_2O_4(g) \rightleftharpoons 2NO_2(g)\) tepkimesi gerçekleşirken, başlangıçta \(N_2O_4\) derişimi yüksekken zamanla azalır ve \(NO_2\) derişimi artar. Dengeye ulaşıldığında her iki gazın derişimi de sabit kalır ve ileri tepkime hızı geri tepkime hızına eşit olur.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Örnek 1: Hess Yasası
Aşağıdaki tepkimelere göre \(C(grafit) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow CO(g)\) tepkimesinin entalpi değişimini (\(\Delta H\)) bulunuz.
1. \(C(grafit) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g)\) \(\quad\) \(\Delta H_1 = -393.5 \text{ kJ/mol}\)
2. \(CO(g) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow CO_2(g)\) \(\quad\) \(\Delta H_2 = -283.0 \text{ kJ/mol}\)
Çözüm:
Hedef tepkimeyi elde etmek için verilen tepkimeleri uygun şekilde düzenlemeliyiz:
- Birinci tepkimeyi aynen alıyoruz: \(C(grafit) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g)\) \(\quad\) \(\Delta H_1 = -393.5 \text{ kJ/mol}\)
- İkinci tepkimeyi ters çeviriyoruz: \(CO_2(g) \rightarrow CO(g) + \frac{1}{2}O_2(g)\) \(\quad\) \(\Delta H_2' = +283.0 \text{ kJ/mol}\)
Bu iki tepkimeyi topladığımızda:
\(C(grafit) + O_2(g) + CO_2(g) \rightarrow CO_2(g) + CO(g) + \frac{1}{2}O_2(g)\)
\(C(grafit) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow CO(g)\)
Bu durumda hedef tepkimenin entalpi değişimi:
\(\Delta H = \Delta H_1 + \Delta H_2' = -393.5 \text{ kJ/mol} + 283.0 \text{ kJ/mol} = -110.5 \text{ kJ/mol}\)
Örnek 2: Tepkime Hızı ve Derişim İlişkisi
Aşağıdaki tepkime için hız bağıntısı \(v = k[A][B]^2\) olarak verilmiştir. Başlangıçta \([A] = 0.1 \text{ M}\) ve \([B] = 0.2 \text{ M}\) iken tepkime hızı \(4 \times 10^{-3} \text{ M/s}\) olarak ölçülmüştür. Hız sabiti \(k\) 'yı hesaplayınız.
Çözüm:
Verilen hız bağıntısında verilen değerleri yerine koyalım:
\(v = k[A][B]^2\)
\(4 \times 10^{-3} \text{ M/s} = k(0.1 \text{ M})(0.2 \text{ M})^2\)
\(4 \times 10^{-3} \text{ M/s} = k(0.1 \text{ M})(0.04 \text{ M}^2)\)
\(4 \times 10^{-3} \text{ M/s} = k(0.004 \text{ M}^3)\)
Şimdi \(k\) 'yı yalnız bırakalım:
\(k = \frac{4 \times 10^{-3} \text{ M/s}}{0.004 \text{ M}^3} = \frac{4 \times 10^{-3} \text{ M/s}}{4 \times 10^{-3} \text{ M}^3}\)
\(k = 1 \text{ M}^{-2}\text{s}^{-1}\)
Bazı bileşiklerin standart oluşum entalpileri verilmiştir:
\( \Delta H_f^\circ[C_3H_8(g)] = -104 \) kJ/mol
\( \Delta H_f^\circ[CO_2(g)] = -394 \) kJ/mol
\( \Delta H_f^\circ[H_2O(s)] = -286 \) kJ/mol
Buna göre, aşağıdaki tepkimenin standart entalpi değişimi (\( \Delta H^\circ \)) kaç kJ'dür?
\[ C_3H_8(g) + 5O_2(g) \(\rightarrow 3\) CO_2(g) + 4H_2O(s) \]
B) \( -2118 \)
C) \( -1844 \)
D) \( +2222 \)
E) \( +2118 \)
Aşağıdaki tepkimenin standart koşullardaki entalpi değişimi \( \Delta H = -114 \) kJ'dür.
\[ 2NO(g) + O_2(g) \(\rightarrow 2\) NO_2(g) \]
\( NO_2(g) \) gazının standart molar oluşum entalpisi \( +33 \) kJ/mol olduğuna göre, \( NO(g) \) gazının standart molar oluşum entalpisi kaç kJ/mol'dür?
B) \( +90 \)
C) \( -45 \)
D) \( -90 \)
E) \( +180 \)
Metan (\( CH_4 \)) gazının yanma tepkimesi ve bileşiklerin standart oluşum entalpileri aşağıda verilmiştir:
\[ CH_4(g) + 2O_2(g) \(\rightarrow\) CO_2(g) + 2H_2O(g) \]
\( \Delta H_f^\circ[CH_4(g)] = -75 \) kJ/mol
\( \Delta H_f^\circ[CO_2(g)] = -393 \) kJ/mol
\( \Delta H_f^\circ[H_2O(g)] = -242 \) kJ/mol
Buna göre, \( 3,2 \) gram \( CH_4 \) gazı tamamen yakıldığında açığa çıkan ısı kaç kJ'dür? (C: 12, H: 1)
B) \( 160,4 \)
C) \( 320,8 \)
D) \( 401 \)
E) \( 802 \)
Standart molar oluşum entalpisi, bir bileşiğin 1 molünün standart koşullarda (25 °C, 1 atm) elementlerinin en kararlı hallerinden oluşması sırasındaki ısı değişimidir.
Buna göre, aşağıdaki tepkimelerden hangisinin entalpi değişimi, oluşan bileşiğin standart molar oluşum entalpisine eşittir?
B) \( N_2(g) + 3H_2(g) \rightarrow 2NH_3(g) \)
C) \( C(\text{elmas}) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g) \)
D) \( H_2(g) + \frac{1}{2}O_2(g) \rightarrow H_2O(l) \)
E) \( Ag^+(aq) + Cl^-(aq) \rightarrow AgCl(s) \)
Kalsiyum karbonatın parçalanma tepkimesi ve standart oluşum entalpileri aşağıda verilmiştir:
\[ CaCO_3(s) \(\rightarrow\) CaO(s) + CO_2(g) \]
\( \Delta H_f^\circ[CaCO_3(s)] = -1207 \) kJ/mol
\( \Delta H_f^\circ[CaO(s)] = -635 \) kJ/mol
\( \Delta H_f^\circ[CO_2(g)] = -394 \) kJ/mol
Buna göre, \( 100 \) gram \( CaCO_3 \) katısının standart koşullarda tamamen ayrışması için gereken ısı kaç kJ'dür? (Ca: 40, C: 12, O: 16)
B) \( 356 \)
C) \( -178 \)
D) \( 1029 \)
E) \( 2236 \)
Bazı tepkimelerin standart entalpi değişimleri aşağıda verilmiştir:
\[ 1. \(\quad\) C(k) + O_2(g) \(\rightarrow\) CO_2(g) \(\quad \Delta\) H \(= -393 \text{ kJ}\) \]
\[ 2. \(\quad\) CO(g) \(+ \frac{1}{2}\) O_2(g) \(\rightarrow\) CO_2(g) \(\quad \Delta\) H \(= -283 \text{ kJ}\) \]
Buna göre, aynı koşullarda gerçekleşen aşağıdaki tepkimenin entalpi değişimi kaç kJ'dir?
\[ C(k) \(+ \frac{1}{2}\) O_2(g) \(\rightarrow\) CO(g) \]
B) \( +110 \)
C) \( -110 \)
D) \( -676 \)
E) \( -393 \)
Kükürt dioksit ve kükürt trioksit gazlarının oluşumu ile ilgili şu bilgiler verilmektedir:
\[ S(k) + O_2(g) \(\rightarrow\) SO_2(g) \(\quad \Delta\) H \(= -297 \text{ kJ}\) \]
\[ 2SO_3(g) \(\rightarrow 2\) SO_2(g) + O_2(g) \(\quad \Delta\) H \(= +198 \text{ kJ}\) \]
Buna göre, aşağıdaki tepkimenin entalpi değişimi kaç kJ olarak hesaplanır?
\[ S(k) \(+ \frac{3}{2}\) O_2(g) \(\rightarrow\) SO_3(g) \]
B) \( -198 \)
C) \( -99 \)
D) \( +99 \)
E) \( +396 \)
Aşağıda bazı yanma tepkimeleri ve bu tepkimelere ait entalpi değerleri verilmiştir:
\[ H_2(g) \(+ \frac{1}{2}\) O_2(g) \(\rightarrow\) H_2O(s) \(\quad \Delta\) H \(= -286 \text{ kJ}\) \]
\[ C_2H_4(g) + 3O_2(g) \(\rightarrow 2\) CO_2(g) + 2H_2O(s) \(\quad \Delta\) H \(= -1411 \text{ kJ}\) \]
\[ C_2H_6(g) \(+ \frac{7}{2}\) O_2(g) \(\rightarrow 2\) CO_2(g) + 3H_2O(s) \(\quad \Delta\) H \(= -1560 \text{ kJ}\) \]
Buna göre, etenin hidrojenasyonu tepkimesinin entalpisi kaç kJ'dir?
\[ C_2H_4(g) + H_2(g) \(\rightarrow\) C_2H_6(g) \]
B) \( +286 \)
C) \( -137 \)
D) \( -149 \)
E) \( -286 \)
Azot oksitlerin oluşumuna ait tepkime ısıları aşağıda belirtilmiştir:
\[ N_2(g) + 2O_2(g) \(\rightarrow 2\) NO_2(g) \(\quad \Delta\) H \(= +66 \text{ kJ}\) \]
\[ N_2(g) + 2O_2(g) \(\rightarrow\) N_2O_4(g) \(\quad \Delta\) H \(= +10 \text{ kJ}\) \]
Buna göre, aynı koşullarda gerçekleşen;
\[ 2NO_2(g) \(\rightarrow\) N_2O_4(g) \]
tepkimesinin entalpi değişimi kaç kJ'dir?
B) \( -56 \)
C) \( +56 \)
D) \( +76 \)
E) \( -33 \)
Standart koşullarda gerçekleşen bazı tepkimelerin entalpi değişimleri şöyledir:
\[ C(k) + O_2(g) \(\rightarrow\) CO_2(g) \(\quad \Delta\) H \(= -394 \text{ kJ}\) \]
\[ H_2(g) \(+ \frac{1}{2}\) O_2(g) \(\rightarrow\) H_2O(s) \(\quad \Delta\) H \(= -286 \text{ kJ}\) \]
\[ CH_4(g) + 2O_2(g) \(\rightarrow\) CO_2(g) + 2H_2O(s) \(\quad \Delta\) H \(= -890 \text{ kJ}\) \]
Yukarıdaki verilere göre, metan (\( CH_4 \)) gazının standart oluşum entalpisi kaç kJ/mol'dür?
\[ C(k) + 2H_2(g) \(\rightarrow\) CH_4(g) \]
B) \( -210 \)
C) \( +76 \)
D) \( -1570 \)
E) \( +210 \)
\( N_{2}(g) + 3H_{2}(g) \rightarrow 2NH_{3}(g) \) tepkimesine göre \( 2 \) litrelik bir kapta \( 10 \) saniyede \( 2 \) mol \( N_{2} \) gazı harcanmaktadır.
Buna göre, \( NH_{3} \) gazının ortalama oluşma hızı kaç \( mol/L \cdot s \) 'dir?
B) \( 0,2 \)
C) \( 0,4 \)
D) \( 0,5 \)
E) \( 1,0 \)
Kapalı bir kapta gerçekleşen,
\[ C_{3}H_{8}(g) + 5O_{2}(g) \(\rightarrow 3\) CO_{2}(g) + 4H_{2}O(g) \] tepkimesinde yer alan maddelerin ortalama hızları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
B) \( 3r_{CO_{2}} = 4r_{H_{2}O} \)
C) \( \frac{r_{C_{3}H_{8}}}{1} = \frac{r_{O_{2}}}{5} = \frac{r_{CO_{2}}}{3} = \frac{r_{H_{2}O}}{4} \)
D) \( 5r_{C_{3}H_{8}} = r_{O_{2}} = 3r_{CO_{2}} \)
E) \( r_{O_{2}} = r_{CO_{2}} + r_{H_{2}O} \)
\( Mg(k) + 2HCl(suda) \rightarrow MgCl_{2}(suda) + H_{2}(g) \)
tepkimesine göre \( 4,8 \) gram \( Mg \) metali \( 2 \) dakikada tamamen harcanmaktadır. Buna göre, \( H_{2} \) gazının ortalama oluşma hızı kaç \( mol/dak \) 'dır? (\( Mg: 24 \))
B) \( 0,1 \)
C) \( 0,2 \)
D) \( 0,4 \)
E) \( 0,5 \)
\( 2N_{2}O_{5}(g) \rightarrow 4NO_{2}(g) + O_{2}(g) \)
tepkimesinde \( N_{2}O_{5} \) gazının derişimi \( 20 \) saniyede \( 0,8 \text{ M} \) 'dan \( 0,4 \text{ M} \) 'a düşmektedir. Buna göre, \( NO_{2} \) gazının ortalama oluşma hızı kaç \( M/s \) 'dir?
B) \( 0,02 \)
C) \( 0,04 \)
D) \( 0,05 \)
E) \( 0,08 \)
Sabit hacimli bir kapta gerçekleşen,
\[ CH_{4}(g) + 2O_{2}(g) \(\rightarrow\) CO_{2}(g) + 2H_{2}O(g) \] tepkimesinde \( O_{2} \) gazının ortalama harcanma hızı \( 0,4 \text{ mol/s} \) 'dir. Buna göre, \( 10 \) saniye sonunda kapta kaç mol \( CO_{2} \) gazı oluşur?
B) \( 2 \)
C) \( 4 \)
D) \( 5 \)
E) \( 8 \)
Gaz fazında gerçekleşen tek basamaklı bir tepkime aşağıda verilmiştir:
\[ 2X(g) + 3Y(g) \(\rightarrow\) Z(g) \] Bu tepkimenin hız bağıntısı aşağıdakilerden hangisidir?
B) \( r = k \cdot [X]^2 \cdot [Y]^2 \)
C) \( r = k \cdot [X]^2 \cdot [Y]^3 \)
D) \( r = k \cdot [X]^3 \cdot [Y]^2 \)
E) \( r = k \cdot [X] \cdot [Y]^3 \)
Belirli bir sıcaklıkta gerçekleşen bir tepkimeye ait deneysel veriler şöyledir:
- \( A \) 'nın derişimi 2 katına çıkarıldığında tepkime hızı 4 katına çıkıyor.
- \( B \) 'nin derişimi yarıya indirildiğinde tepkime hızı değişmiyor.
Buna göre bu tepkimenin hız bağıntısı aşağıdakilerden hangisi olabilir?
B) \( r = k \cdot [A]^2 \)
C) \( r = k \cdot [A] \cdot [B] \)
D) \( r = k \cdot [A]^2 \cdot [B] \)
E) \( r = k \cdot [B]^2 \)
Sabit sıcaklıkta gerçekleşen bir tepkimenin hız bağıntısı aşağıda verilmiştir:
\[ r \(=\) k \(\cdot\) [NO]^ \(2 \cdot\) [H_2] \] Tepkimenin gerçekleştiği kabın hacmi aynı sıcaklıkta yarıya indirilirse, tepkime hızı başlangıca göre nasıl değişir?
B) 4 katına çıkar.
C) 8 katına çıkar.
D) 16 katına çıkar.
E) Değişmez.
Mekanizmalı bir tepkimenin basamakları şöyledir:
1. Basamak (Yavaş): \( X(g) + 2Y(g) \rightarrow Z(g) \)
2. Basamak (Hızlı): \( Z(g) + Y(g) \rightarrow T(g) \)
Buna göre bu tepkimenin hız bağıntısı ve toplam derecesi nedir?
B) \( r = k \cdot [X] \cdot [Y] \), Derece: 2
C) \( r = k \cdot [Z] \cdot [Y] \), Derece: 2
D) \( r = k \cdot [X] \cdot [Y]^3 \), Derece: 4
E) \( r = k \cdot [X]^2 \cdot [Y] \), Derece: 3
Bir tepkimenin hız sabiti \( k \) 'nın birimi \( L^2 / (mol^2 \cdot s) \) olarak verilmiştir. Buna göre bu tepkimenin toplam derecesi kaçtır?
\[ k \(\text{ birimi} = \frac\) {L^{n-1}}{mol^{n-1} \(\cdot\) s} \]
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Kimyasal bir sistemin dengeye ulaşma eğilimi ile ilgili;
I. Minimum enerjiye eğilim (Isı açığa çıkan yöne doğru)
II. Maksimum düzensizliğe eğilim (Katıdan gaza veya az molden çok mole doğru)
III. Sabit basınç ve sıcaklık
yukarıdaki faktörlerden hangilerinin zıt yönlerde uzlaşması sonucunda genellikle bir denge durumu oluşur?
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Aşağıdaki tepkimelerden hangisinde minimum enerjiye eğilim ürünler lehinedir?
B) \( CaCO_{3(k)} \rightarrow CaO_{(k)} + CO_{2(g)} \quad \Delta H > 0 \)
C) \( H_{2}O_{(s)} + ısı \rightarrow H_{2}O_{(g)} \)
D) \( N_{2(g)} + 3H_{2(g)} \rightarrow 2NH_{3(g)} + 92 \text{ kJ} \)
E) \( C_{(k)} + H_{2}O_{(g)} \rightarrow CO_{(g)} + H_{2(g)} \quad \Delta H = +131 \text{ kJ} \)
Maksimum düzensizlik eğilimi, maddenin daha düzensiz olduğu fiziksel hallere veya gaz fazındaki molekül sayısının arttığı yöne doğrudur. Buna göre aşağıdaki olaylardan hangisinde maksimum düzensizlik eğilimi girenler lehinedir?
B) \( 2SO_{2(g)} + O_{2(g)} \rightarrow 2SO_{3(g)} \)
C) \( NaCl_{(k)} \rightarrow Na^{+}_{(suda)} + Cl^{-}_{(suda)} \)
D) \( I_{2(k)} \rightarrow I_{2(g)} \)
E) \( N_{2}O_{4(g)} \rightarrow 2NO_{2(g)} \)
Sabit sıcaklıkta kapalı bir kapta gerçekleşen;
\[ CO_{(g)} + Cl_{2(g)} \(\rightleftharpoons\) COCl_{2(g)} + ısı \]
tepkimesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
B) Maksimum düzensizlik eğilimi girenler lehinedir.
C) İleri ve geri tepkime hızları eşitlendiğinde sistem dengeye ulaşır.
D) Tepkime tam verimle gerçekleştiği için denge kurulamaz.
E) Zıt yönlü iki eğilim uzlaştığı için denge tepkimesidir.
Aşağıdaki olaylardan hangisinin karşısında verilen denge türü hatalıdır?
B) \( N_{2(g)} + 3H_{2(g)} \rightleftharpoons 2NH_{3(g)} \) : Homojen Denge
C) \( AgCl_{(k)} \rightleftharpoons Ag^{+}_{(suda)} + Cl^{-}_{(suda)} \) : Heterojen Denge
D) \( CaCO_{3(k)} \rightleftharpoons CaO_{(k)} + CO_{2(g)} \) : Kimyasal Denge
E) \( HCl_{(suda)} + NaOH_{(suda)} \rightarrow NaCl_{(suda)} + H_{2}O_{(s)} \) : Fiziksel Denge
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6002-11-sinif-olusum-entalpisi-ile-tepkime-isisi-hesaplama-test-coz-8spe