Yer Şekilleri: Dağlar ve Ovalar
Dağlar
Dağlar, yeryüzünün dış kuvvetleri tarafından oluşturulan, çevresine göre oldukça yüksek ve eğimli yeryüzü şekilleridir. Dağ oluşumları temelde üçe ayrılır:
- Kıvrım Dağları: Yer kabuğundaki yatay doğrultudaki sıkışmalar sonucu esnemeyen tabakaların kıvrılarak yükselmesiyle oluşur. Türkiye'de Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar (Akdeniz Bölgesi'ndeki) bu oluşum tipine örnektir.
- Kırılma Dağları (Sıra Dağlar): Yer kabuğundaki kırılmalar sonucu blokların bir kısmının çökmesi (graben) ve diğer kısmının yükselmesi (horst) ile oluşur. Ege Bölgesi'ndeki Kaz Dağları, Yunt Dağları, Madra Dağları, Bozdağlar ve Menteşe Dağları kırılma dağlarına örnektir.
- Volkanik Dağlar: Yerin derinliklerindeki magmanın yeryüzüne çıkıp soğumasıyla oluşan koni şeklindeki dağlardır. Türkiye'de Erciyes Dağı, Hasan Dağı, Karadağ, Nemrut Dağı, Süphan Dağı gibi dağlar volkanik kökenlidir.
Ovalar
Ovalar, yeryüzünün genellikle düz veya çok az engebeli, alçak alanlarıdır. Akarsuların taşıdığı alüvyonlarla oluşabileceği gibi, denizlerin geri çekilmesiyle de oluşabilirler. Ovalar, tarım ve yerleşim için elverişli alanlardır.
- Delta Ovaları: Akarsuların denize döküldüğü yerlerde taşıdıkları alüvyonları biriktirmesiyle oluşan üçgen şeklindeki ovalardır. Çukurova, Bafra Ovası, Çarşamba Ovası Türkiye'deki önemli delta ovalarıdır.
- Tektonik Ovalar: Yer kabuğundaki çöküntü alanlarında (grabenler) biriken alüvyonlarla veya denizlerin çekilmesiyle oluşur. Adapazarı Ovası, Bursa Ovası gibi ovalar tektonik kökenlidir.
- Karstik Ovalar (Polye): Kireçtaşlarının erimesiyle oluşan geniş çöküntü alanlarıdır. Genellikle Akdeniz Bölgesi'nde görülür. Cennet-Cehennem Obrukları bu oluşumun bir parçasıdır.
- Allüviyal Ovalar: Akarsuların taşıdığı alüvyonların akarsu vadileri boyunca biriktirilmesiyle oluşur. Konya Ovası (iç kesimde yer almasına rağmen) büyük bir allüviyal ovadır.
Önemli Notlar ve Kavramlar
- Yükselti: Deniz seviyesinden olan uzaklık, yer şekillerinin anlaşılmasında önemlidir.
- Eğim: Bir yerin yatay düzleme göre dikliğidir. Dağlarda eğim genellikle fazladır.
- Dış Kuvvetler: Akarsular, rüzgarlar, buzullar ve dalgalar yer şekillerini etkileyen dış kuvvetlerdir.
- İç Kuvvetler: Volkanizma, depremler ve kıvrılmalar yer şekillerini oluşturan iç kuvvetlerdir.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Örnek Soru 1:
Aşağıdaki dağ oluşumlarından hangisi, yer kabuğundaki sıkışmalar sonucunda esnek olmayan tabakaların kıvrılmasıyla oluşmuştur?
- A) Kaz Dağları
- B) Erciyes Dağı
- C) Kuzey Anadolu Dağları
- D) Madra Dağları
- E) Nemrut Dağı
Çözüm:
Kıvrım dağları, yatay doğrultudaki sıkışmalar sonucu esnemeyen tabakaların kıvrılmasıyla oluşur. Bu tanıma uyan seçenek C) Kuzey Anadolu Dağları'dır. Kaz ve Madra Dağları kırılma (horst) dağlarıdır. Erciyes ve Nemrut Dağları ise volkanik dağlardır.
Örnek Soru 2:
Akarsuların denize döküldüğü yerlerde oluşturduğu, tarım için oldukça verimli olan üçgen şeklindeki ovalara ne ad verilir?
Çözüm:
Akarsuların denize döküldüğü yerlerde taşıdıkları alüvyonları biriktirmesiyle oluşan üçgen şeklindeki ovalara Delta Ovaları adı verilir. Türkiye'de Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovaları delta ovalarına örnektir. Bu ovaların verimliliği, taşıdıkları alüvyonlardan kaynaklanır.
Yer kabuğunu oluşturan levhaların birbirine yaklaşması ve bu yaklaşma sonucunda esnek tortul tabakaların sıkışarak yükselmesiyle oluşan dağlara ne ad verilir?
A) Volkanik DağlarB) Kırık Dağlar
C) Kıvrım Dağlar
D) Horst ve Graben
E) Aşınım Dağları
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki başlıca kırık dağ sıralarından biri değildir?
A) Kaz DağlarıB) Madra Dağları
C) Yunt Dağları
D) Bozdağlar
E) Toros Dağları
Yüksek dağlık bölgelerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Bitki örtüsü yükseldikçe kuşaklar oluşturur.B) Hava kütlelerinin yükselmesine neden olarak yamaç yağışlarının oluşumunu destekler.
C) Tarım faaliyetleri geniş ovalarda daha kolay yapılabilmektedir.
D) Ulaşım ağlarının gelişimi genellikle zorludur.
E) Yükseklere çıkıldıkça sıcaklık ortalamaları düşer.
Ovaların genel özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Genellikle akarsular tarafından taşınan alüvyonlarla kaplıdırlar.B) Tarımsal faaliyetler için oldukça uygun alanlardır.
C) Nüfus yoğunluğu genellikle düşüktür.
D) Ulaşım ağlarının gelişimi için elverişli coğrafi konumlara sahiptirler.
E) Çevrelerine göre genellikle alçak ve düzlük alanlardır.
Aşağıdaki ovalardan hangisi oluşum şekline göre diğerlerinden farklıdır?
A) ÇukurovaB) Bafra Ovası
C) Çarşamba Ovası
D) Konya Ovası
E) Meriç Deltası
Türkiye'deki karstik ovaların (polye) oluşumunda aşağıdaki faktörlerden hangisi temel etkendir?
A) Volkanik faaliyetlerB) Akarsu biriktirmesi
C) Buzul aşındırması
D) Kalkerli (kireçtaşı) arazilerde erime ve çökme
E) Rüzgar aşındırması
Ege Bölgesi'nde, graben alanlarında yer alan ve akarsu biriktirmesiyle oluşmuş tektonik ovalara en iyi örneklerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ergene OvasıB) Gediz Ovası
C) Iğdır Ovası
D) Muş Ovası
E) Amik Ovası
Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan temel süreçler, iç kuvvetler ve dış kuvvetler olarak iki ana başlık altında incelenir. Aşağıdakilerden hangisi, yeryüzünün derinliklerinden kaynaklanan ve genellikle yapıcı (oluşturucu) etkiye sahip olan iç kuvvetlerden biri DEĞİLDİR?
A) Orojenez (Dağ oluşumu)B) Epirojenez (Kıta oluşumu)
C) Volkanizma
D) Akarsu aşındırması
E) Depremler (Seizma)
Bir bölgede, yer kabuğunun geniş alanlar halinde yükselmesi veya alçalması şeklinde görülen, genellikle yavaş ve uzun süreli hareketlere ne ad verilir?
A) OrojenezB) Epirojenez
C) Volkanizma
D) Deprem
E) Tektonizma
Kurak ve yarı kurak bölgelerde, rüzgarın taşıdığı ince taneli malzemeleri biriktirmesiyle oluşan ve genellikle hilal şeklinde dalgalı yüzeylere sahip olan kum tepelerine ne ad verilir?
A) TravertenB) Mantar kaya
C) Barkan
D) Hörgüç kaya
E) Fiyort
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/620-9-sinif-yer-sekilleri-test-coz-kpqt