Cümlenin Öğeleri ve Fiilimsiler: LGS'ye Hazırlık Notları
Cümlenin Öğeleri
Cümleler, anlamlı bir bütün oluşturan kelime gruplarıdır. Bu kelime grupları, cümlenin anlamını tamamlayan ve cümlenin temelini oluşturan cümle öğelerine ayrılır. Cümle öğeleri temel öğeler ve yardımcı öğeler olmak üzere ikiye ayrılır.
Temel Öğeler: Özne ve Yüklem
- Özne: Cümlede işi yapan veya durumunda bir değişiklik olan ögedir. Genellikle yüklemden önce gelir ve yükleme sorulan 'kim?' veya 'ne?' sorularına cevap verir.
- Yüklem: Cümlede işi, oluşu, hareketi veya bir durumu bildiren ögedir. Cümlenin temelini oluşturur ve genellikle cümlenin sonunda bulunur.
Örnek: Öğrenciler dersi dinliyor. (Özne: Öğrenciler, Yüklem: dinliyor)
Yardımcı Öğeler: Belirtili Nesne, Belirtisiz Nesne, Dolaylı Tümleç, Zarf Tümleci
- Belirtili Nesne: Yükleme sorulan 'neyi?', 'kimi?' sorularına cevap verir. Yalın haldeki ismin '-i, -ı, -u, -ü' hal ekini almasıyla oluşur.
- Belirtisiz Nesne: Yükleme sorulan 'ne?' sorusuna cevap verir. Yalın haldedir.
- Dolaylı Tümleç: Yükleme sorulan 'kime?', 'kimde?', 'kimden?', 'nereye?', 'nerede?', 'nereden?', 'neye?', 'neden?', 'neyden?' sorularına cevap verir. Genellikle '-e, -de, -den' eklerini alır.
- Zarf Tümleci: Yükleme sorulan 'nasıl?', 'ne zaman?', 'neden?', 'niçin?', 'ne kadar?' gibi sorulara cevap verir. Zaman, durum, sebep, nicelik gibi anlamlar katar.
Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen ancak fiillerin bütün özelliklerini taşımayan, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Üç ana gruba ayrılırlar:
1. İsim-Fiiller (Mastar)
- Fiillere '-ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş, -mak, -mek' ekleri getirilerek yapılır.
- Cümle içinde isim gibi kullanılırlar.
- Örnek: Okumak insana haz verir. (Okumak isim-fiildir.)
2. Sıfat-Fiiller (Ortaç)
- Fiillere '-an, -en, -ası, -esi, -ar, -er, -maz, -mez, -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş' ekleri getirilerek yapılır.
- Cümle içinde sıfat görevinde kullanılırlar ve niteledikleri isimden önce gelirler.
- Örnek: Gelen misafirler çok nazikti. (Gelen sıfat-fiildir.)
3. Zarf-Fiiller (Ulaç)
- Fiillere '-ıp, -ip, -alı, -eli, -madan, -meden, -maksızın, -meksizin, -dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe, -tıkça, -tikçe, -tukça, -tükçe, -ınca, -ince, -unca, -ünce, -ar, -er, -maz, -mez, -dığında, -diğinde, -duğunda, -düğünde, -tığında, -tiğinde, -duğunda, -düğünde, -ken' ekleri getirilerek yapılır.
- Cümle içinde zarf görevinde kullanılırlar ve fiile zaman, durum gibi anlamlar katarlar.
- Örnek: Koşarak yanıma geldi. (Koşarak zarf-fiildir.)
📌 Önemli Not: Fiilimsiler fiil kökenli olduğu için yanlarında nesne veya zarf tümleci alabilirler. Ancak çekimli fiil gibi kip ve kişi eki alamazlar.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öge dizilişi sırasıyla özne, zarf tümleci, yüklem şeklindedir?
A) Yarın okula gideceğim.
B) Kitabı raftan aldım.
C) Yağmur durmadan yağıyordu.
D) Onunla dün parkta buluştuk.
Çözüm:
Cümlelerin öge dizilişlerini inceleyelim:
- A) Yarın (Zarf Tümleci) okula (Dolaylı Tümleç) gideceğim (Yüklem).
- B) Kitabı (Belirtili Nesne) raftan (Dolaylı Tümleç) aldım (Yüklem).
- C) Yağmur (Özne) durmadan (Zarf Tümleci) yağıyordu (Yüklem).
- D) Onunla (Zarf Tümleci) dün (Zarf Tümleci) parkta (Dolaylı Tümleç) buluştuk (Yüklem).
Doğru cevap C seçeneğidir. 🚀
Soru 2:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim-fiil kullanılmamıştır?
A) Onun en büyük hayali gezmekti.
B) Sevinci yüzünden okunuyordu.
C) Başarmak için çok çalıştı.
D) Yazmak ona iyi geliyordu.
Çözüm:
İsim-fiil ekleri (-ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş, -mak, -mek) almış sözcüklere bakalım:
- A) 'gezmekti' kelimesindeki 'gezmek' isim-fiildir.
- B) 'Sevinci' kelimesi isim-fiil eki almamıştır, çekim eki almıştır.
- C) 'Başarmak' kelimesindeki 'başarmak' isim-fiildir.
- D) 'Yazmak' kelimesindeki 'yazmak' isim-fiildir.
Doğru cevap B seçeneğidir. ✅
"Yaşlı adam, parktaki bankta sessizce oturuyordu." cümlesinin öznesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yaşlı adamB) Parktaki bankta
C) Sessizce
D) Oturuyordu
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne kullanılmamıştır?
A) Annem akşam için lezzetli bir pasta yaptı.B) Kardeşim kütüphaneden aldığı kitabı bitirdi.
C) Dün gece şehre yoğun bir kar yağdı.
D) Bu zor soruyu öğretmenine sormalısın.
"Okuldan eve gelirken yolda eski bir arkadaşımı gördüm." cümlesinin öge dizilişi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Özne - Yer Tamlayıcısı - Nesne - YüklemB) Zarf Tamlayıcısı - Yer Tamlayıcısı - Nesne - Yüklem
C) Yer Tamlayıcısı - Zarf Tamlayıcısı - Nesne - Yüklem
D) Zarf Tamlayıcısı - Nesne - Yer Tamlayıcısı - Yüklem
Fiil cümlelerinde vurgu, yüklemden hemen önceki öge üzerindedir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde "yer tamlayıcısı" vurgulanmıştır?
B) Bu güzel hediyeyi dün sana aldım.
C) Kitapları dikkatli bir şekilde çantasına yerleştirdi.
D) Annem mutfakta akşam yemeği hazırlıyor.
"Sınav sonuçları açıklandığında herkes çok heyecanlıydı." cümlesinde aşağıdaki ögelerden hangisi bulunmamaktadır?
A) ÖzneB) Yüklem
C) Zarf Tamlayıcısı
D) Nesne
"Ağaçların arasından süzülen ışık, doğanın uyanışını müjdeliyordu." cümlesindeki fiilimsilerin türleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?
A) İsim-fiil, Sıfat-fiilB) Sıfat-fiil, İsim-fiil
C) Zarf-fiil, Sıfat-fiil
D) Sıfat-fiil, Zarf-fiil
Bazı sözcükler isim-fiil eki aldıkları halde kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı olurlar. Bu sözcükler artık fiilimsi kabul edilmez.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalıplaşmış bir isim kullanılmıştır?
B) Kitap okumak insanın ufkunu genişleten bir eylemdir.
C) Yarın sabah erkenden yola çıkmayı planlıyoruz.
D) Spor yapmak sağlıklı bir yaşamın anahtarıdır.
Zarf-fiiller cümleye zaman veya durum anlamı katarlar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil cümleye "zaman" anlamı katmıştır?
B) Arkadaşlarını görünce çok mutlu oldu.
C) Koşarak durağa yetişmeye çalışıyordu.
D) Gülerek yanımıza kadar geldi.
"Tanıdık yüzler görmek beni bu yabancı şehirde biraz olsun rahatlatmıştı." cümlesindeki fiilimsiyle aynı türde olan fiilimsi aşağıdakilerin hangisinde vardır?
A) Eve giderken bakkala uğramayı unutma.B) Söylenecek söz kalmadı artık bu konuda.
C) Yağmur yağınca her yer toprak kokardı.
D) Dinlenmek için ağacın gölgesine oturduk.
"Yıllardır hayalini kurduğu o küçük sahil kasabası, artık çok yakındaydı."
Bu cümlenin öznesi aşağıdakilerden hangisidir?
B) Hayalini kurduğu
C) O küçük sahil kasabası
D) Yıllardır hayalini kurduğu o küçük sahil kasabası
"Başarılı olmak için her gün düzenli çalışmak gerekir."
Bu cümlenin temel öğeleri (özne ve yüklem) aşağıdakilerin hangisinde doğru gruplandırılmıştır?
B) Özne: Başarılı olmak için her gün düzenli çalışmak / Yüklem: gerekir.
C) Özne: Düzenli çalışmak / Yüklem: gerekir.
D) Özne: Her gün / Yüklem: çalışmak gerekir.
"Anadolu'nun bağrından kopup gelen bu içli ezgiler, hepimizin yüreğine dokundu."
Bu cümlenin yüklemi aşağıdakilerden hangisidir?
B) Yüreğine dokundu
C) Hepimizin yüreğine dokundu
D) Ezgiler
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6300-8-sinif-lgs-cumlenin-ogeleri-test-coz-hjao