SÖZCÜKTE ANLAM KONU ANLATIMI VE ÇALIŞMA NOTLARI
1. Gerçek Anlam (Temel Anlam)
Bir sözcüğün akla gelen ilk, en temel anlamıdır. Sözcüğün akıldaki ilk karşılığıdır ve dilimizde en çok kullanılan anlamıdır. Gerçek anlam, sözcüğün somut veya soyut bir kavramı ilk ve doğrudan ifade eden anlamıdır.
- Örnekler:
- Ağaç: Ormanlarda ve çeşitli yerlerde yetişen, kökleri toprağa bağlı, gövdesi odunsu olan bitki. (Örnek cümle: Bahçedeki ağaç meyve verdi.)
- Sıcak: Isı veren, yanık etkisi yapan. (Örnek cümle: Hava bugün çok sıcak.)
- Akıl: Düşünme, anlama ve kavrama yeteneği. (Örnek cümle: Bu iş için akıl yürütmek gerek.)
2. Mecaz Anlam
Bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. Sözcükler, benzetme, ilgi veya başka bir ilişki yoluyla yeni anlamlar kazanabilirler. Mecaz anlamda sözcüğün ilk anlamıyla bir ilgisi kalmamıştır.
- Örnekler:
- Ağaç: (Mecaz anlamda kullanılmaz.)
- Sıcak: Samimi, içten. (Örnek cümle: O, çok sıcakkanlı bir insan.)
- Akıl: Akıl hastası, deli. (Örnek cümle: Adamın aklı başından gitmişti.)
- Kırık: Üzgün, neşesiz. (Örnek cümle: Sınavdan düşük not alınca kırık kalmış.)
3. Terim Anlam
Bir bilim, sanat, meslek veya spor dalına özgü özel anlam taşıyan sözcüklerdir. Terimler, ait oldukları alanda başka anlamlar taşımazlar veya farklı bir anlam kazanırlar.
- Örnekler:
- Edebiyat: Bir dilin sözlü ve yazılı ürünlerini inceleyen bilim dalı. (Örnek cümle: Türk edebiyatı tarihi oldukça zengindir.)
- Müzik: Seslerin bir düzen içinde bir araya gelmesiyle oluşan sanat dalı. (Örnek cümle: Piyano çalmak bir müzik yeteneğidir.)
- Matematik: Nicelik, sayılar, uzay, yapı ve değişim gibi kavramları inceleyen bilim dalı. (Örnek cümle: Bu matematik problemi oldukça zor.)
- Futbol: İki takım arasında oynanan top oyunu. (Örnek cümle: Maçın son dakikaları nefes kesiciydi.)
4. Yan Anlam
Bir sözcüğün gerçek anlamına benzeyen, o gerçek anlama bağlı olarak ortaya çıkan yeni anlamıdır. Gerçek anlam ile yan anlam arasında bir ilgi ve yakınlık vardır.
- Örnekler:
- Ayak: Vücudun alt kısmında bulunan organ. (Gerçek Anlam) (Örnek cümle: Ayaklarım ağrıyor.)
- Ayak: Bir şeyin alt tarafı, destek. (Yan Anlam) (Örnek cümle: Masanın ayağı kırılmış.)
- Göz: Görme organı. (Gerçek Anlam) (Örnek cümle: Onun gözleri çok güzeldi.)
- Göz: Pencere, cam. (Yan Anlam) (Örnek cümle: Evin gözleri temizlenmeli.)
- Ocak: Yemek pişirilen yer, fırın. (Gerçek Anlam) (Örnek cümle: Annem ocakta yemek pişiriyor.)
- Ocak: Bir ayın adı. (Yan Anlam) (Örnek cümle: Bu ocak ayında kar çok yağdı.)
5. Soyut Anlam
Duyularla algılanamayan, akıl yoluyla kavranabilen kavramları ifade eden sözcüklerdir. Soyut anlamlı sözcükler genellikle duygu, düşünce, durum, nitelik gibi kavramları anlatır.
- Örnekler:
- Sevgi, nefret, korku, umut, akıl, zeka, güzellik, iyilik, kötülük, adalet.
- (Örnek cümle: Onun sevgi dolu bakışları içimi ısıttı.)
6. Somut Anlam
Beş duyu organımızla algılanabilen, elle tutulabilen, gözle görülebilen varlıkları ve kavramları ifade eden sözcüklerdir.
- Örnekler:
- Masa, sandalye, kitap, araba, ev, su, hava, ışık, ses, koku.
- (Örnek cümle: Elimdeki kitap çok ilginçti.)
Önemli Noktalar 📌
- Bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı cümlenin bütününe bakılarak anlaşılır.
- Bazı sözcükler birden fazla anlama gelebilir.
- Terim anlamlı sözcükler genellikle tek anlamlıdır.
- Yan anlam, gerçek anlamdan tamamen kopmaz, bir benzerlik ilişkisi sürer.
💡 İpuçları
- Sözcüklerin anlamlarını öğrenirken cümle içinde kullanımına dikkat edin.
- Farklı anlamları ayırt etmek için sözlük kullanmaktan çekinmeyin.
- Bol bol kitap okuyarak kelime dağarcığınızı geliştirin.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?
A) Kapı kolu kırıktı.
B) Bu işin kolu kanadı kırıldı.
C) Kolu ağrıdığı için doktora gitti.
D) Masanın kolu oldukça uzundu.
E) Kolu kırılan çocuğa yardım ettiler.
Çözüm 1:
Bu soruda altı çizili sözcüklerin anlamlarını incelememiz gerekiyor. 'Kolu' sözcüğü, ilk anlamı olan insana veya hayvana ait uzuv anlamından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanmışsa mecaz anlamda kullanılmış olur.
- A) Kapı kolu: Bir nesnenin tutmaya yarayan çıkıntısı (Yan anlam).
- B) Bu işin kolu kanadı kırıldı: Bir işin ilerlemesi, gelişmesi engellendi (Mecaz anlam).
- C) Kolu ağrıdığı için: İnsana ait uzuv (Gerçek anlam).
- D) Masanın kolu: Masanın yan tarafındaki çıkıntı (Yan anlam).
- E) Kolu kırılan: İnsana ait uzuv (Gerçek anlam).
Dolayısıyla doğru cevap B şıkkıdır. 🚀
Soru 2:
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi terim anlamlı değildir?
A) Kök
B) Not
C) Açı
D) Perde
E) Cümle
Çözüm 2:
Terim anlamlı sözcükler, bir bilim, sanat, meslek veya spor dalına özgü özel anlamlar taşır. Bu sözcüklerin genel kullanımdaki anlamlarından farklılaşması gerekir.
- A) Kök: Matematikte (karekök, küpkök gibi) veya biyolojide (bitki kökü) terim anlamlıdır.
- B) Not: Müzikte (nota) veya eğitimde (öğrenci notu) terim anlamlıdır.
- C) Açı: Matematikte iki doğrunun kesiştiği yerdeki şekil (terim anlamlı).
- D) Perde: Tiyatroda, sinemada veya evlerde kullanılan bir araç (terim anlamlı olabilir, ancak genel anlamı da vardır).
- E) Cümle: Dilbilgisinde bir düşünceyi tam olarak anlatan sözcük topluluğu (terim anlamlı).
Burada 'Perde' sözcüğünün hem gerçek (pencereye asılan örtü) hem de terim (tiyatro sahnesini kapatan örtü) anlamı vardır. Ancak diğer seçeneklerdeki sözcükler daha belirgin bir şekilde terim anlamı taşımaktadır. Sorunun amacı, genel kullanımdan farklı olarak belirli bir alana özgü anlamı olmayan sözcüğü bulmaktır. 'Perde' kelimesi tiyatro dışında evlerde de kullanıldığı için diğerlerine göre daha genel bir kullanıma sahiptir. Ancak, sorunun en doğru cevabı, en az terim anlamı taşıyan veya terim anlamı dışında başka anlamları da yaygın olanı seçmektir. Bu bağlamda, 'Perde' kelimesinin genel anlamı (pencereye asılan örtü) terim anlamından daha yaygın olduğu için terim anlamlı olmayan olarak kabul edilebilir. ✅
"Soğuk" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecaz anlamda kullanılmıştır?
A) Kış gelince havalar iyice soğuk olmaya başladı.B) Bize karşı gösterdiği soğuk tavırlar hepimizi üzdü.
C) Buzdolabından yeni çıkan soğuk suyu bir dikişte içti.
D) Soğuk havalarda dışarı çıkarken kalın giyinmelisin.
E) Elindeki soğuk demiri şekillendirmek için ateşe tuttu.
"Ağır" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde "değeri çok olan, gösterişli" anlamında kullanılmıştır?
A) Bu kutu çok ağır olduğu için tek başıma kaldıramadım.B) Salona girdiğinde üzerinde oldukça ağır bir kıyafet vardı.
C) Yaşlı adam, merdivenleri ağır adımlarla çıkıyordu.
D) Söylediği ağır sözler kalbimi derinden yaraladı.
E) Odanın içini bir anda ağır bir koku kapladı.
Terim anlam; bir bilim, sanat, spor ya da meslek dalıyla ilgili özel bir kavramı karşılayan sözcüklerdir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde terim anlamlı bir sözcük kullanılmıştır?
B) Masanın ayağı kırıldığı için üzerindekiler yere döküldü.
C) Bu boş sözlerle beni ikna edebileceğini mi sanıyorsun?
D) Karanlıkta yolumuzu aydınlatan fenerin pili aniden bitti.
E) Kalbimdeki yarayı ancak zamanın iyileştirebileceğini biliyorum.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "perde" sözcüğü bir sanat dalına ait terim anlamıyla kullanılmıştır?
A) Annem salonun perdelerini yıkamak için sabah erkenden kalktı.B) Yaşanan son olaylardan sonra aradaki dostluk perdesi tamamen kalktı.
C) Tiyatronun ikinci perdesinde oyuncuların performansı herkesi hayran bıraktı.
D) Gözlerine inen perde nedeniyle çevresini görmekte oldukça zorlanıyordu.
E) Pencerenin perdesini kapatınca odanın içine sızan güneş ışığı kesildi.
"Ağır" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde "yavaş, acele etmeden" anlamında kullanılmıştır?
A) Bu kadar ağır bir çantayı beşinci kata kadar tek başına nasıl çıkardın?B) Akşam yemeğinde çok ağır bir koku mutfağın her yerini sarmıştı.
C) Yaşlı adam, ağır adımlarla bahçedeki büyük çınarın altına doğru yürüdü.
D) Şirketin tüm ağır işlerini genç yaşta onun omuzlarına yüklemişlerdi.
E) Misafirlerini her zamanki gibi çok ağır ve vakur bir şekilde ağırladı.
Bir sözün benzetme amacı güdülmeden, aradaki çeşitli ilgiler dolayısıyla başka bir söz yerine kullanılmasına "ad aktarması" (mecaz-ı mürsel) denir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad aktarması vardır?
B) Ünlü şairin son çıkan kitabını tüm Türkiye bir solukta okudu.
C) Kış aylarında bu dağ köylerinde hayat oldukça zorlaşır.
D) Bahçedeki ağaçların dalları meyvelerin ağırlığından yere eğilmişti.
E) Küçük çocuk, elindeki oyuncağı yere düşürünce sessizce ağlamaya başladı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "tatlı" sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır?
A) Manavdan aldığı tatlı elmaların kokusu tüm odayı sarmıştı.B) Çayın yanına ikram edilen tatlı kurabiyeler çok taze görünüyordu.
C) Küçük çocuğun tatlı gülümsemesi herkesin içini ısıtmaya yetti.
D) Akşam yemeğinden sonra hafif bir sütlü tatlı yemek istiyordu.
E) Reçel yapmak için pazardan en tatlı çilekleri özenle seçti.
"Açmak" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde "bir şeyi görünür duruma getirmek" anlamında kullanılmıştır?
A) Belediye ekipleri kar nedeniyle kapanan köy yollarını nihayet açtı.B) Salonun perdelerini açınca odanın içine parlak bir güneş ışığı doldu.
C) Yeni açtığı dükkanın açılış törenine tüm mahalle sakinlerini davet etti.
D) Bu konuyu daha sonra ayrıntılı bir şekilde açıp tartışmamız gerekiyor.
E) Kapalı olan su vanasını açmak için büyük bir İngiliz anahtarı kullandı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükler arasındaki anlam ilişkisi, diğerlerinden farklıdır?
1. Siyah - Kara
2. Büyük - Küçük
3. Fayda - Yarar
4. Cevap - Yanıt
5. Konut - Ev
B) \( 2 \)
C) \( 3 \)
D) \( 4 \)
E) \( 5 \)
"Ağır" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecaz anlamda kullanılmıştır?
A) Bu ağır paketi tek başıma üst kata taşımam mümkün değil.B) Kış mevsimi yaklaştığı için ağır battaniyeleri sandıktan çıkardık.
C) Misafirlerine karşı sergilediği bu ağır sözler herkesi derinden üzmüştü.
D) Kamyonun ağır yükü, rampayı çıkarken motorun zorlanmasına neden oldu.
E) Masanın üzerindeki ağır vazoyu devirmemek için büyük çaba sarf etti.
"Yol" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde "bir amaca ulaşmak için başvurulan yöntem, usul" anlamında kullanılmıştır?
A) Köye giden toprak yol, yoğun yağışlar nedeniyle tamamen çamur olmuştu.B) Bu matematik problemini çözmek için öğretmenimizden farklı bir yol öğrendik.
C) Yol kenarına dikilen fidanlar, birkaç yıl içinde sokağın çehresini değiştirdi.
D) Bahçedeki kurumuş otları elleriyle tek tek yoldu.
E) Uzun ve yorucu bir yolculuğun ardından nihayet dinlenebileceğimiz otele vardık.
Bilim, sanat, spor ya da meslek dallarıyla ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözcüklere "terim anlamlı sözcükler" denir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde terim anlamlı bir sözcük kullanılmıştır?
B) Akşam saatlerinde başlayan kar yağışı tüm şehri kısa sürede beyaza bürüdü.
C) Şair, bu şiirinde "tunç kafiye" kullanarak dizelerdeki ses uyumunu güçlendirmiş.
D) Yeni taşındıkları evin geniş balkonu, deniz manzarasını tam karşıdan görüyordu.
E) Kitap okumanın insan ufkunu geliştirdiğini her fırsatta dile getirirdi.
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6356-10-sinif-sozcukte-anlam-test-coz-1vxb