TYT Fizik - Temel Konular Çalışma Notları
1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler 📌
Fizikte nicelikler, ölçülebilirliklerine ve birbirlerine olan bağımlılıklarına göre ikiye ayrılır:
- Temel Nicelikler: Başka bir nicelik cinsinden ifade edilemeyen, doğrudan ölçülebilen niceliklerdir. Uluslararası Birim Sistemi'nde (SI) 7 tane temel nicelik vardır.
- Türetilmiş Nicelikler: Temel nicelikler kullanılarak tanımlanan ve hesaplanan niceliklerdir.
Temel Nicelikler Tablosu
| Temel Nicelik | SI Birimi | Sembolü |
| Kütle | Kilogram | \(m\) |
| Uzunluk | Metre | \(l\) |
| Zaman | Saniye | \(t\) |
| Sıcaklık | Kelvin | \(T\) |
| Elektrik Akımı | Amper | \(I\) |
| Madde Miktarı | Mol | \(n\) |
| Işık Şiddeti | Kandela | \(I_v\) |
Örnek Türetilmiş Nicelikler: Hız (\(v = \frac{\text{uzunluk}}{\text{zaman}}\)), Kuvvet (\(F = m \cdot a\)), Enerji, Güç, Basınç vb.
2. Skaler ve Vektörel Nicelikler 💡
Nicelikler, ifade edilme biçimlerine göre de sınıflandırılır:
- Skaler Nicelikler: Yalnızca büyüklük ile ifade edilen niceliklerdir. Yönleri yoktur. (Örnek: Kütle, zaman, sıcaklık, sürat, enerji)
- Vektörel Nicelikler: Hem büyüklük hem de yön ile ifade edilen niceliklerdir. (Örnek: Yer değiştirme, hız, ivme, kuvvet, momentum)
3. Vektörler 🚀
Vektörler, başlangıç noktası, yönü ve büyüklüğü olan niceliklerdir. Oklarla gösterilirler.
- Vektörlerin Gösterimi: \(\vec{A}\), \(A\), \(\vec{AB}\)
- Vektörlerin Toplanması: Uç uca ekleme yöntemi veya bileşenlerine ayırma yöntemi ile yapılır.
- Vektörlerin Çıkarılması: Bir vektörün tersi ile toplama işlemidir. \(\vec{A} - \vec{B} = \vec{A} + (-\vec{B})\)
- Vektörlerin Bileşenleri: Bir vektör, koordinat sistemindeki \(x\) ve \(y\) eksenlerindeki izdüşümleri olan bileşenlerine ayrılabilir. \(A_x = A \cos \theta\), \(A_y = A \sin \theta\)
4. Doğadaki Temel Kuvvetler ✅
Evrendeki tüm etkileşimler, dört temel kuvvet tarafından açıklanır:
- Kütle Çekim Kuvveti: Kütlesi olan tüm cisimler arasında etkileşen, evrensel ve çekici bir kuvvettir. Sonsuz menzillidir ancak çok zayıftır. \(F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}\)
- Elektromanyetik Kuvvet: Elektrik yükleri ve manyetik alanlar arasındaki etkileşimdir. Hem çekici hem de itici olabilir. Sonsuz menzillidir ve kütle çekim kuvvetinden çok daha güçlüdür.
- Güçlü Nükleer Kuvvet: Atom çekirdeğindeki proton ve nötronları bir arada tutan kuvvettir. En güçlü temel kuvvettir ancak çok kısa menzillidir (çekirdek boyutlarında).
- Zayıf Nükleer Kuvvet: Radyoaktif bozunmalar gibi bazı temel parçacık etkileşimlerinde rol oynar. Güçlü nükleer kuvvetten daha zayıf ve kısa menzillidir.
Önemli Not: Temel kuvvetlerin menzilleri ve göreceli büyüklükleri hakkında bilgi sahibi olmak önemlidir. Kütle çekim ve elektromanyetik kuvvetler sonsuz menzilli iken, nükleer kuvvetler çok kısa menzillidir. Güçlü nükleer kuvvet en güçlüsü, kütle çekim kuvveti ise en zayıfıdır.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1:
Sürat, hız, kütle ve yer değiştirme niceliklerinden hangileri vektöreldir?
Çözüm:Sürat birim zamanda alınan yolun büyüklüğüdür ve yönü yoktur, bu nedenle skalerdir. Hız, birim zamanda yapılan yer değiştirmenin büyüklüğü ve yönüdür, bu nedenle vektöreldir. Kütle, bir cismin madde miktarıdır ve yönü yoktur, bu nedenle skalerdir. Yer değiştirme, cismin başlangıç noktası ile bitiş noktası arasındaki en kısa mesafenin yönüdür, bu nedenle vektöreldir.
Cevap: Hız ve yer değiştirme vektöreldir.
Soru 2:
Kuvvetin SI birimi nedir ve hangi temel nicelikler cinsinden ifade edilir?
Çözüm:Kuvvetin SI birimi Newton (N)'dur. Newton, \(1\) \(kg\) kütleli bir cisme \(1\) \(m/s^2\) ivme kazandıran kuvvet olarak tanımlanır. Bu nedenle kuvvet, kütle (\(m\)) ve ivme (\(a\)) temel nicelikleri cinsinden ifade edilir: \(F = m \cdot a\). İvme ise uzunluk ve zaman cinsinden ifade edildiği için kuvvet, temel olarak kütle, uzunluk ve zaman cinsinden türetilmiş bir niceliktir.
Cevap: Newton (N); kütle, uzunluk ve zaman cinsinden türetilmiştir.
Fizikteki büyüklükler, kendisinden başka bir büyüklüğün ölçülmesine gerek olmadan ifade edilip edilmemesine göre temel ve türetilmiş olarak ikiye ayrılır.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi temel bir büyüklüktür?
B) Enerji
C) Kütle
D) Hız
Uluslararası Birim Sistemi (SI) tarafından belirlenen standartlara göre büyüklüklerin birimleri eşleştirilmiştir.
Buna göre, aşağıdaki nicelik ve SI birimi eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
B) Zaman - Saniye
C) Sıcaklık - Celsius
D) Akım Şiddeti - Amper
Birden fazla temel büyüklük kullanılarak matematiksel modellerle türetilen büyüklüklere türetilmiş büyüklük denir.
Buna göre, aşağıdaki büyüklüklerden hangisi türetilmiş bir büyüklüktür?
B) Işık şiddeti
C) Uzunluk
D) Kuvvet
Fiziksel nicelikler hem temel-türetilmiş hem de skaler-vektörel olarak sınıflandırılabilir.
Aşağıdaki niceliklerden hangisi hem temel hem de skaler bir büyüklüktür?
B) Zaman
C) Hız
D) Yer değiştirme
Laboratuvarda yapılan bir deneyde farklı fiziksel nicelikler çeşitli araçlarla ölçülmektedir.
Buna göre, aşağıdaki ölçüm araçlarından hangisi temel bir büyüklüğü ölçmek için kullanılır?
B) Voltmetre
C) Termometre
D) Kalorimetre kabı
Fizikte büyüklükler skaler ve vektörel olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Buna göre, aşağıdaki niceliklerden hangisi skaler bir büyüklüktür?
A) KuvvetB) Hız
C) Enerji
D) İvme
Aynı düzlemde bulunan ve başlangıç noktaları çakışık olan iki vektörün büyüklükleri \( 5 \) birim ve \( 12 \) birimdir. Bu iki vektör arasındaki açı \( 90^\circ \) olduğuna göre, bileşke vektörün büyüklüğü kaç birimdir?
\[ R \(= \sqrt{F_1^2 + F_2^2}\) \]
B) \( 13 \)
C) \( 17 \)
D) \( 60 \)
Bir fiziksel niceliğin tam olarak tanımlanabilmesi için sayı ve birimin yanında doğrultu ve yön bilgisinin de verilmesi gerekiyorsa bu niceliklere vektörel nicelik denir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi vektörel bir niceliktir?
A) KütleB) Zaman
C) Sıcaklık
D) Yer değiştirme
Skaler ve vektörel nicelikler ile ilgili olarak verilen aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Sürat - SkalerB) Hız - Vektörel
C) Basınç - Vektörel
D) İş - Skaler
Bir hareketli, doğrusal bir yolda önce doğu yönünde \( 15 \) metre, sonra aynı hat üzerinde geri dönerek batı yönünde \( 8 \) metre ilerliyor. Bu hareketlinin aldığı toplam yol \( d \) ve yaptığı yer değiştirmenin büyüklüğü \( \Delta x \) ise aşağıdaki oran kaçtır?
\[\(\frac{d}{\Delta x}\) \]
B) \( \frac{7}{23} \)
C) \( \frac{15}{8} \)
D) \( 1 \)
Aynı düzlemde bulunan \( \vec{K} \) ve \( \vec{L} \) vektörlerinin büyüklükleri sırasıyla \( 6 \) birim ve \( 8 \) birimdir. Bu iki vektör arasındaki açı \( 90^\circ \) olduğuna göre, bileşke vektörün büyüklüğü kaç birimdir?
A) 2B) 10
C) 14
D) 48
Sürtünmesiz yatay düzlemde bulunan bir cisme etki eden \( \vec{F} \) kuvvetinin büyüklüğü \( 20 \text{ N} \) 'dur. Bu kuvvetin yatay eksenle yaptığı açı \( 37^\circ \) olduğuna göre, kuvvetin yatay bileşeni \( F_x \) kaç N'dur?
\[ (\(\sin 37\) ^ \(\circ = 0\),6; \(\cos 37\) ^ \(\circ = 0\),8) \]
B) 16
C) 20
D) 25
Büyüklükleri \( 5 \text{ N} \) ve \( 12 \text{ N} \) olan iki vektörün bileşkesinin alabileceği en büyük değer \( R_{max} \), en küçük değer ise \( R_{min} \) 'dir. Buna göre, \( R_{max} + R_{min} \) toplamı kaç N'dur?
A) 17B) 7
C) 24
D) 34
Aralarındaki açı \( 120^\circ \) olan, her birinin büyüklüğü \( 10 \text{ birim} \) olan iki vektörün bileşkesinin büyüklüğü kaç birimdir?
A) 10B) \( 10\sqrt{3} \)
C) 20
D) 0
Aynı düzlemdeki \( \vec{K} \) ve \( \vec{L} \) vektörlerinden \( \vec{K} \) doğu yönünde \( 5 \text{ birim} \), \( \vec{L} \) ise batı yönünde \( 3 \text{ birim} \) büyüklüğündedir. Buna göre, \( \vec{K} - \vec{L} \) vektörünün büyüklüğü kaç birimdir?
A) 2B) 5
C) 8
D) 15
Doğadaki temel kuvvetler ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Güçlü nükleer kuvvet, atom çekirdeğindeki proton ve nötronları bir arada tutar.B) Elektromanyetik kuvvetin menzili sonsuzdur.
C) Zayıf nükleer kuvvet, atom çekirdeğindeki kararsızlıktan ve radyoaktif bozunmalardan sorumludur.
D) Kütle çekim kuvveti, temel kuvvetler arasında şiddeti en büyük olan kuvvettir.
Temel kuvvetlerin etki menzilleri dikkate alındığında, hangi iki kuvvetin menzili sonsuz olarak kabul edilir?
A) Güçlü nükleer kuvvet ve Zayıf nükleer kuvvetB) Elektromanyetik kuvvet ve Kütle çekim kuvveti
C) Güçlü nükleer kuvvet ve Elektromanyetik kuvvet
D) Zayıf nükleer kuvvet ve Kütle çekim kuvveti
Aralarındaki uzaklık \( d \) olan \( m_1 \) ve \( m_2 \) kütleli iki noktasal cisim arasındaki kütle çekim kuvvetinin büyüklüğü \( F \) kadardır. Cisimler arasındaki uzaklık \( 2d \) yapılırsa oluşan yeni kuvvet kaç \( F \) olur?
\[ F \(=\) G \(\frac{m_1 \cdot m_2}{d^2}\) \]
B) \( 1/2 \)
C) \( 2 \)
D) \( 4 \)
Güçlü nükleer kuvvet (yeğin kuvvet) ile ilgili;
I. Menzili atom çekirdeği boyutundadır.
II. Temel kuvvetler içinde en şiddetli olanıdır.
III. Sadece elektrik yüklü parçacıklar arasında gerçekleşir.
yargılarından hangileri doğrudur?
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
Günlük hayatta karşılaşılan aşağıdaki kuvvetlerden hangisi temel kuvvetler bazında "Elektromanyetik Kuvvet" sınıfına girmez?
A) Bir masanın üzerinde duran kitaba uygulanan tepki kuvvetiB) İki mıknatısın birbirini itmesi
C) Bir uydunun Dünya etrafındaki yörüngesinde kalmasını sağlayan kuvvet
D) Sürtünmeli bir yüzeyde hareket eden cisme etki eden sürtünme kuvveti
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6393-tyt-temel-ve-turetilmis-nicelikler-test-coz-jjg7