12. Sınıf Coğrafya - Türkiye'nin Yer Şekilleri ve İklimi Çalışma Notları
Dağlar ⛰️
Dağlar, yeryüzünün yükseltisi ve eğimli alanlarıdır. Türkiye, alp-himalaya oluşum kuşağı üzerinde yer aldığı için oldukça dağlık bir ülkedir. Bu dağların oluşumunda iç kuvvetler (orojenez) etkili olmuştur. Türkiye'deki başlıca dağ sıraları şunlardır:
- Kuzey Anadolu Dağları (K.A.D.): Karadeniz Bölgesi boyunca uzanır. Kırıklı ve kıvrımlı yapılar bir arada görülür. En yüksek noktası Kaçkar Dağı'dır.
- Toros Dağları: Akdeniz Bölgesi'nin güneyinde yer alır. Genellikle kıvrım dağlarıdır. En yüksek kesimleri Bey Dağları ve Aladağlar'dır.
- Doğu Anadolu Dağları: Genellikle volkanik kökenlidir. Ağrı Dağı (Türkiye'nin en yüksek dağı), Tendürek, Süphan ve Nemrut Dağları bu gruptadır.
- Batı Anadolu Dağları: Kırılma sonucu oluşmuş ( Horst ve Graben ) dağ sıralarıdır. Kaz Dağları, Madra Dağları, Yunt Dağları, Bozdağlar, Menteşe Dağları bu gruba örnek verilebilir.
Dağların yükseltisi, bakı durumu ve yer şekilleri iklim üzerinde doğrudan etkilidir. Yüksek dağlar, nemli hava kütlelerinin ilerlemesini engelleyerek kıyı bölgelerinde yağışın artmasına neden olur. 💡
Ovalar 🏞️
Ovalar, yeryüzünün düz ve alçak alanlarıdır. Türkiye'de ovalar, oluşumlarına göre üçe ayrılır:
- Tektonik Ovalar: Yeryüzü şekillerinin çökmesi veya yükselmesiyle oluşurlar. Genellikle fay hatları boyunca görülürler. Örnek: Amik Ovası, Erzincan Ovası.
- Karstik Ovalar (Polye): Kireçtaşlarının erimesiyle oluşan geniş çöküntü alanlarıdır. Akdeniz Bölgesi'nde yaygındır. Örnek: Muğla Ovası, Kestel Ovası.
- Delta Ovaları: Akarsuların taşıdığı alivyonların deniz kenarında biriktirmesiyle oluşur. Verimli topraklara sahiptirler. Örnek: Çukurova, Bafra Ovası, Çarşamba Ovası.
Ovalar, genellikle tarım ve yerleşim için elverişli alanlardır. 📌
Akarsular 💧
Akarsular, yer şekillerinin oluşumunda ve şekillenmesinde önemli rol oynar. Türkiye'nin akarsuları genellikle boyları kısa, akış hızları yüksek ve hidroelektrik potansiyelleri fazladır. Bunun temel nedenleri şunlardır:
- Ülkenin engebeli bir yapıya sahip olması.
- Denizlere kısa mesafede ulaşmaları.
- Yağış rejimi düzensizliği.
Başlıca akarsularımız:
- Fırat Nehri
- Dicle Nehri
- Kızılırmak Nehri
- Yeşilırmak Nehri
- Sakarya Nehri
- Menderes Nehri
Akarsular, vadiler, platolar ve delta ovaları gibi yer şekillerini oluştururlar. Erozyon ve biriktirme faaliyetleri akarsuların temel jeomorfolojik etkileridir. 🚀
İklim ☁️
Türkiye'nin iklimi, enlem, yükselti, bakı, yer şekillerinin uzanışı, denizlere yakınlık/uzaklık ve hava kütleleri gibi çeşitli faktörlerin etkisi altındadır. Bu nedenle Türkiye'de çeşitlilik gösteren iklim tipleri görülür:
- Akdeniz İklimi: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Yıllık ortalama sıcaklık \(15-20\) °C civarındadır.
- Karadeniz İklimi: Her mevsim yağışlı ve ılımandır. Yıllık ortalama sıcaklık \(13-15\) °C civarındadır.
- Karasal İklim: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır. Yıllık ortalama sıcaklık \(10-12\) °C civarındadır.
- Geçiş İklimleri: Bu temel iklim tipleri arasında yer alan bölgelerde görülür.
İklim, bitki örtüsü, tarım ürünleri, su kaynakları ve doğal afetler üzerinde doğrudan etkilidir. Türkiye'de en fazla yağış alan bölgeler genellikle Karadeniz kıyılarıdır. En az yağış alan yerler ise İç Anadolu ve Doğu Anadolu'nun bazı kurak bölgeleridir. ✅
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1:
Türkiye'nin batı kesimindeki dağların genel özelliklerini açıklayınız. Bu dağların oluşumunda hangi tektonik hareket etkili olmuştur?
Çözüm: Türkiye'nin batı kesimindeki dağlar (örneğin Kaz Dağları, Madra Dağları, Yunt Dağları, Bozdağlar, Menteşe Dağları) genellikle kırılma sonucu oluşmuş dağlardır. Bu dağ sıraları, Horst ve Graben olarak adlandırılan yükselmiş ve çökmüş bloklardan oluşur. Bu oluşumda faylanma adı verilen tektonik hareket etkili olmuştur. Bu dağlar genellikle daha alçak ve daha kısa sıralar halindedir.
Soru 2:
Bir akarsuyun akış hızını etkileyen faktörler nelerdir? Türkiye akarsularının genel özelliklerini göz önüne alarak yorumlayınız.
Çözüm: Bir akarsuyun akış hızını etkileyen başlıca faktörler şunlardır: Eğim (yükselti farkı), debi (su miktarı), yatak malzemesi (kayalık, toprak vb.) ve akarsuyun uzunluğu. Türkiye akarsuları genellikle engebeli arazi yapısı ve kısa mesafelerde denize ulaşmaları nedeniyle yüksek eğime sahiptir. Bu durum, akış hızlarının yüksek olmasına neden olur. Ayrıca, Türkiye'nin iklim çeşitliliği nedeniyle debilerde mevsimsel değişimler görülür. Bu yüksek akış hızı, hidroelektrik enerji potansiyelini artırır ancak aynı zamanda sel ve taşkın riskini de beraberinde getirir. Örneğin, Fırat ve Dicle gibi büyük nehirlerin debisi, havzalarındaki yağış miktarına bağlı olarak önemli ölçüde değişebilir. \(Debi \propto Akış Hızı\) (genel bir ilişki olarak düşünülebilir, ancak eğim daha baskın bir faktördür).
Türkiye'deki dağ oluşumları incelendiğinde, esnek tabakaların yan basınçlara maruz kalarak bükülmesi sonucu oluşan dağlara "kıvrım dağlar" adı verilir. Aşağıdaki dağlardan hangisi bu oluşum türüne bir örnektir?
A) Aydın DağlarıB) Bozdağlar
C) Küre Dağları
D) Yunt Dağı
E) Madra Dağı
Volkanizma sonucu yerin derinliklerindeki magmanın yeryüzüne çıkarak soğumasıyla volkan konileri oluşur. Türkiye'nin en yüksek noktası olan Ağrı Dağı bu şekilde oluşmuş bir volkanik dağdır. Ağrı Dağı'nın deniz seviyesinden yüksekliği kaç metredir?
\[ 5137 \]
B) \( 4058 \)
C) \( 5137 \)
D) \( 3268 \)
E) \( 2543 \)
Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alan Türkiye'de dağların uzanış doğrultusu genellikle doğu-batı yönündedir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kuzey ve güneyden gelen levha hareketlerinin sıkıştırmasıB) Akarsu aşındırmasının iç kesimlerde şiddetli olması
C) Volkanik faaliyetlerin belirli hatlar üzerinde yoğunlaşması
D) Kuvaterner dönemindeki buzul aşındırmasının etkisi
E) Deniz seviyesindeki değişimlerin kıyı çizgisini belirlemesi
Ege Bölgesi'nde sert tabakaların yan basınçlar karşısında kırılmasıyla "horst" ve "graben" sistemleri oluşmuştur. Aşağıdakilerden hangisi bu sistem içerisinde çöken alanı ifade eden bir "graben" örneğidir?
A) Kaz DağlarıB) Menteşe Dağları
C) Gediz Ovası
D) Bozdağlar
E) Aydın Dağları
Aşağıdaki tabloda bazı dağlar ve bu dağların oluşum türleri eşleştirilmiştir:
\[\(\begin{array}{|c|c|} \text{Dağ Adı}\) & \(\text{Oluşum Türü}\) \\(\text{Erciyes}\) & \(\text{Volkanik}\) \\(\text{Toroslar}\) & \(\text{Kıvrım}\) \\(\text{Menteşe}\) & \(\text{Kırıklı}\) \\(\text{Kaçkar}\) & \(\text{X}\) \\(\end{array}\) \]
Tablodaki "X" yerine aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
B) Kıvrım
C) Kırıklı
D) Buzul
E) Karstik
Türkiye'deki ovaların oluşum kökenleri ve bulundukları bölgeler dikkate alındığında, aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Çukurova - Delta OvasıB) Konya Ovası - Tektonik Ovası
C) Elmalı Ovası - Karstik Ovası
D) Bafra Ovası - Delta Ovası
E) Iğdır Ovası - Karstik Ovası
Bir akarsuyun döküldüğü kıyıda delta ovası oluşturabilmesi için belirli coğrafi şartların bir arada bulunması gerekir. Aşağıdakilerden hangisi bu şartlardan biri değildir?
A) Kıyıda güçlü akıntıların bulunmamasıB) Akarsuyun bol miktarda alüvyon taşıması
C) Kıyıda gelgit genliğinin yüksek olması
D) Kıta sahanlığının (şelf alanı) geniş olması
E) Akarsu havzasında erozyonun şiddetli olması
Türkiye'de tektonik ovaların dağılışı ile aktif fay hatları arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Buna göre, Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) kuşağı üzerinde yer alan ovalar arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
A) Bolu OvasıB) Erbaa Ovası
C) Merzifon Ovası
D) Amik Ovası
E) Tosya Ovası
Akdeniz Bölgesi'nde kalker, jips ve kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu alanlarda çözünme sonucu oluşan geniş düzlüklere karstik ova (polye) adı verilir.
Aşağıdaki ovalardan hangisi bu oluşum sürecine örnek olarak gösterilebilir?
B) Tefenni Ovası
C) Çarşamba Ovası
D) Ergene Ovası
E) Malatya Ovası
Ovalar, verimli toprakları ve uygun iklim koşulları nedeniyle tarih boyunca önemli yerleşim ve tarım alanları olmuştur. Ancak günümüzde bazı ovalar, sanayileşme ve şehirleşme baskısı nedeniyle amaç dışı kullanım sorunu ile karşı karşıyadır.
Aşağıdaki ovalardan hangisinde bu durumun neden olduğu tarım alanı kaybı diğerlerine göre daha fazladır?
B) Yüksekova
C) Tercan Ovası
D) Muş Ovası
E) Iğdır Ovası
Akarsuyun yıl içindeki akım değişimine rejim denir. Türkiye'deki akarsuların büyük bir kısmının rejimi düzensizdir.
Buna göre, Türkiye'deki akarsuların rejimlerinin genellikle düzensiz olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
B) Yağış rejiminin düzensiz olması
C) Yatak eğimlerinin fazla olması
D) Havzalarının dar olması
E) Kar erimelerinin etkili olması
Bir akarsuyun yatağını aşındırarak deniz seviyesine ulaştırmasına "denge profili" denir.
Denge profiline ulaşmış bir akarsu için aşağıdakilerinden hangisi söylenebilir?
B) Hidroelektrik potansiyeli yüksektir.
C) Ulaşım ve taşımacılığa elverişlidir.
D) Derine aşındırma kuvvetlidir.
E) Dar ve derin vadilerde akar.
Bir akarsuyun ağız kısmında delta ovası oluşturabilmesi için bazı şartların yerine gelmesi gerekir.
Aşağıdakilerden hangisi bir kıyıda delta oluşumunu zorlaştıran bir faktördür?
B) Kıyıda güçlü gelgit (medcezir) olaylarının görülmesi
C) Kıta sahanlığının (şelf alanı) geniş olması
D) Kıyıda derinliğin az olması
E) Akarsu havzasında erozyonun şiddetli olması
Türkiye'deki akarsuların hidroelektrik enerji potansiyelleri Avrupa ülkelerine kıyasla oldukça yüksektir.
Bu durumun ortaya çıkmasında akarsuların aşağıdaki özelliklerinden hangisi daha etkilidir?
B) Rejimlerinin düzensiz olması
C) Boylarının uzun olması
D) Yatak eğimlerinin ve akış hızlarının fazla olması
E) Açık havza özelliğine sahip olmaları
Sularını denize ulaştıramayıp gölde veya bataklıkta sonlandıran akarsu havzalarına "kapalı havza" denir.
Türkiye'de kapalı havzaların oluşmasında;
I. Yer şekilleri
II. İklim özellikleri
III. Bitki örtüsü
faktörlerinden hangileri etkilidir?
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Sanayi Devrimi'nden bu yana atmosferdeki sera gazı birikiminin artması, yeryüzünden yansıyan ısının uzaya kaçmasını engelleyerek küresel ısınmaya neden olmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi bu sürecin temel nedenidir?
A) Ozon tabakasının incelmesiyle ultraviyole ışınlarının yere ulaşmasıB) Güneş'ten gelen kısa dalgalı ışınların atmosfer tarafından doğrudan emilmesi
C) Yerden yansıyan uzun dalgalı ışınların atmosferdeki gazlar tarafından tutulması
D) Volkanik patlamalar sonucu atmosfere yayılan küllerin güneş ışığını kesmesi
E) Okyanus akıntılarının hızlanarak ekvatoral ısıyı kutuplara taşıması
Bir bölgedeki yıllık ortalama sıcaklık artışı \( \Delta T \) sembolü ile ifade edilmektedir. Yapılan ölçümlere göre bir istasyonun başlangıç sıcaklığı \( T_{1} \) ve on yıl sonraki sıcaklığı \( T_{2} \) olarak kaydedilmiştir.
\[\(\Delta\) T \(=\) T_{2} - T_{1} \]
\( T_{1} = 14,8^\circ C \) ve \( T_{2} = 16,3^\circ C \) olduğuna göre, bu bölgedeki sıcaklık değişimi kaç derecedir?
B) \( 1,5 \)
C) \( 1,8 \)
D) \( 2,1 \)
E) \( 2,5 \)
Küresel iklim değişikliği, ekosistemler üzerinde geri dönülemez etkiler bırakmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi iklim değişikliğinin biyosfer üzerindeki doğrudan etkilerinden biri değildir?
A) Mercan resiflerinin deniz suyu sıcaklığındaki artış nedeniyle beyazlamasıB) Göçmen kuşların göç takvimlerinde ve rotalarında sapmalar meydana gelmesi
C) Bitki kuşaklarının daha yüksek enlemlere ve yüksek rakımlara doğru kayması
D) Fosil yakıt rezervlerinin yer altında kimyasal değişime uğraması
E) Bazı endemik türlerin yaşam alanlarının daralarak nesillerinin tehlikeye girmesi
Küresel ısınmaya bağlı olarak deniz seviyesindeki yükselme, kıyı ekosistemlerini ve yerleşimlerini tehdit etmektedir. Bir kıyı bölgesinde deniz seviyesindeki yıllık yükselme miktarı \( h \) olarak tanımlanmıştır.
\[ H_{toplam} \(=\) h \(\times\) t \]
Yıllık yükselme miktarı \( h = 3,4 \) mm olan bir bölgede, \( t = 50 \) yıl sonra deniz seviyesi toplam kaç mm yükselmiş olur?
B) \( 160 \)
C) \( 170 \)
D) \( 180 \)
E) \( 190 \)
Karbon ayak izi, birim karbondioksit cinsinden ölçülen, üretilen sera gazı miktarı açısından insan faaliyetlerinin çevreye verdiği zararın ölçüsüdür. Aşağıdaki uygulamalardan hangisi karbon ayak izini azaltmaya yönelik bir strateji olamaz?
A) Ulaşımda demir yolu ve deniz yolu yerine hava yolu taşımacılığını teşvik etmekB) Binalarda ısı yalıtımı yaparak enerji tasarrufu sağlamak
C) Elektrik üretiminde termik santraller yerine rüzgar ve güneş enerjisini kullanmak
D) Geri dönüşüm faaliyetlerini yaygınlaştırarak hammadde ihtiyacını azaltmak
E) Tarımda azotlu gübre kullanımını optimize ederek emisyonu kontrol altına almak
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6413-12-sinif-daglar-test-coz-nrnt