AYT Coğrafya: Göller, Dağlar ve Barajlar
Göller 📌
Göller, yeryüzündeki çukurların yeraltı ve yerüstü sularıyla dolması sonucu oluşan su kütleleridir. Oluşum şekillerine göre çeşitli gruplara ayrılırlar:
- Tektonik Göller: Yerin tektonik hareketleri sonucu oluşan çukurlukların sularla dolmasıyla meydana gelirler. Türkiye'de İznik, Manyas, Ulubat, Tuz Gölü, Hazar Gölü gibi göller bu gruba örnektir.
- Volkanik Göller: Volkanların krater, kaldera veya maar gibi çukurluklarının sularla dolmasıyla oluşurlar. Türkiye'de Nemrut, Erçek, Nazik, Haçlı, Tendürek gölleri volkanik göllere örnektir.
- Buzul Gölleri: Yüksek dağlık alanlarda buzulların aşındırma ve biriktirme şekilleriyle oluşan çukurların sularla dolması sonucu meydana gelirler. Türkiye'de Van Gölü'nün çevresindeki yüksek kesimlerde ve Kaçkar Dağları'nda buzul göllerine rastlanır.
- Karstik Göller: Kireçtaşları gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu alanlarda, suların karstik şekilleri (dolin, uvala, obruk) doldurmasıyla oluşurlar. Türkiye'de Burdur, Acıgöl, Salda Gölü gibi göller karstik özellikler gösterir.
- Alüvyal (Set Gölleri): Akarsuların taşıdığı alüvyonların (malzeme) bir koyun ağzını veya bir vadiyi kapatması sonucu oluşurlar. Gediz Deltası, Büyük Menderes Deltası gibi yerlerde set göllerine rastlanır.
Göllerin Özellikleri: Göllerin tuzluluk oranı, derinliği, su seviyesi gibi özellikleri, beslenme kaynaklarına ve buharlaşma miktarına göre değişiklik gösterir. Tuz Gölü, Türkiye'nin en büyük gölüdür ve sodalı suya sahiptir.
Dağlar ⛰️
Dağlar, yeryüzünün genel seviyesinden daha yüksekte bulunan, yamaçları eğimli ve sarp olan yer şekilleridir. Oluşumlarına göre başlıca ikiye ayrılırlar:
- Kıvrım Dağları: Yer kabuğunun esnek tabakalarının sıkışması sonucu kıvrılarak yükselmesiyle oluşurlar. Türkiye'de Kuzey Anadolu Dağları (Kaçkar, Ilgaz, Köroğlu) ve Toros Dağları (Bolkar, Aladağlar, Beydağları) kıvrım dağlarına örnektir.
- Kırılma Dağları (Fay Dağları): Yer kabuğunun sert tabakalarının kırılması ve kırılan bloklardan bir kısmının yükselmesi (graben) veya çökmesi (horst) sonucu oluşurlar. Türkiye'de Ege Bölgesi'ndeki Madra, Kaz, Yunt, Bozdağlar gibi dağlar kırılma dağlarıdır.
Volkanik Dağlar: Yerin derinliklerinden çıkan magmanın yeryüzüne çıkıp katılaşmasıyla oluşan koni şeklindeki dağlardır. Türkiye'de Erciyes, Hasan Dağı, Ağrı Dağı, Süphan Dağı, Nemrut Dağı gibi dağlar volkanik dağlardır.
Barajlar 댐
Barajlar, akarsu akışını kontrol etmek, enerji üretmek, sulama yapmak, sel kontrolü sağlamak ve içme suyu temin etmek amacıyla nehirler üzerine inşa edilen yapılardır. Türkiye'nin enerji ve su kaynakları yönetiminde barajların rolü büyüktür.
- Önemli Barajlar ve Amaçları:
- Atatürk Barajı: Fırat Nehri üzerinde, enerji üretimi ve sulama amacıyla inşa edilmiştir.
- Karakaya Barajı: Fırat Nehri üzerinde, enerji üretimi ve sulama amacıyla hizmet vermektedir.
- Keban Barajı: Fırat Nehri üzerinde, Türkiye'nin ilk büyük barajlarından olup enerji üretimi sağlar.
- Altınkaya Barajı: Yeşilırmak üzerinde, enerji üretimi ve sulama amaçlıdır.
- Deriner Barajı: Çoruh Nehri üzerinde, enerji üretimi potansiyeli yüksektir.
Barajların Çevreye Etkileri: Barajlar, hidroelektrik enerji üretimi gibi faydalar sağlarken, aynı zamanda yerleşim yerlerinin sular altında kalması, ekosistem değişikliği gibi olumsuz etkilere de neden olabilir.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Örnek Soru 1:
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki tektonik göllere örnek gösterilemez?
A) Tuz Gölü B) İznik Gölü C) Erçek Gölü D) Manyas Gölü E) Hazar Gölü
Çözüm 1:
Doğru Cevap: C
Açıklama: Tuz Gölü, İznik Gölü, Manyas Gölü ve Hazar Gölü tektonik kökenli göllerdir. Erçek Gölü ise volkanik bir göldür. Bu nedenle tektonik göllere örnek gösterilemez.
Örnek Soru 2:
Türkiye'nin en yüksek barajı olan ve enerji üretimi potansiyeli yüksek olan baraj aşağıdakilerden hangisidir?
A) Atatürk Barajı B) Keban Barajı C) Karakaya Barajı D) Deriner Barajı E) Altınkaya Barajı
Çözüm 2:
Doğru Cevap: D
Açıklama: Deriner Barajı, Çoruh Nehri üzerinde yer almakta olup, Türkiye'nin en yüksek barajlarından biri olarak bilinir ve önemli bir enerji üretim potansiyeline sahiptir.
Türkiye'deki göller oluşum özelliklerine göre farklı gruplara ayrılır. Yer kabuğu hareketleri sonucunda meydana gelen çöküntü alanlarına suların dolmasıyla oluşan göllere tektonik göller denir.
Buna göre, aşağıdaki göllerden hangisi tektonik oluşumlu bir göldür?
B) Tuz Gölü
C) Bafa (Çamiçi) Gölü
D) Terkos (Durusu) Gölü
Bir gölün su kimyası (tatlı, tuzlu, sodalı veya acı olması) üzerinde iklim özellikleri, göl çanağının kayaç yapısı ve gölün beslenme kaynakları etkilidir. Ancak suyun kimyasal yapısını belirleyen en temel faktör gölün bir gideğeninin olup olmamasıdır.
Bir gölün sularını dışarıya boşaltan akarsu koluna verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?
B) Delta
C) Gideğen (Göl Ayağı)
D) Kapalı Havza
Volkanik faaliyetler sırasında oluşan krater, kaldera ve maar gibi çukurlukların sularla dolması sonucunda volkanik göller oluşur.
Bitlis ilimizde yer alan ve Türkiye'nin en büyük kaldera gölü olma özelliğini taşıyan göl aşağıdakilerden hangisidir?
B) Manyas Gölü
C) Eğirdir Gölü
D) Köyceğiz Gölü
Türkiye'de yer kabuğunun sertleşmiş kısımlarının yan basınçlara maruz kalarak kırılması sonucunda oluşan, Ege Bölgesi'nde yaygın olarak görülen "horst" ve "graben" sistemleri hangi dağ oluşum türüne örnektir?
A) Volkanik DağlarB) Kıvrım Dağları
C) Kırıklı Dağlar
D) Kıta Oluşumu (Epironenez)
Türkiye'deki volkanik faaliyetler sonucunda oluşan dağların yükseltileri ve konumları incelendiğinde, aşağıdaki dağlardan hangisi deniz seviyesinden olan yükseltisi bakımından en üst sırada yer alır?
\[ H_{max} \]
B) Süphan Dağı
C) Ağrı Dağı
D) Nemrut Dağı
Alp-Himalaya kıvrım kuşağının Türkiye'deki uzantıları olan dağ sıraları, levha hareketleri sonucunda Tethys Denizi tabanındaki tortulların yükselmesiyle oluşmuştur. Aşağıdakilerden hangisi bu kıvrım kuşağının Türkiye'deki güney kolunu temsil eden ana dağ silsilesidir?
A) Toros DağlarıB) Kuzey Anadolu Dağları
C) Menteşe Dağları
D) Kaz Dağları
Türkiye'nin en büyük barajı olma özelliğine sahip olan ve Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında Fırat Nehri üzerinde inşa edilen baraj aşağıdakilerden hangisidir?
A) Keban BarajıB) Karakaya Barajı
C) Atatürk Barajı
D) Ilısu Barajı
Türkiye'de akarsular üzerine inşa edilen barajların birçok fonksiyonu bulunmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi bu barajların inşa edilme amaçları arasında yer almaz?
A) Hidroelektrik enerji üretmekB) Tarım alanlarını sulamak
C) İçme ve kullanma suyu sağlamak
D) Gelgit enerjisinden yararlanmak
Artvin ilinde Çoruh Nehri üzerinde yer alan ve çift eğrilikli beton kemer tipinde inşa edilen, Türkiye'nin en yüksek gövdeli barajlarından biri olan baraj aşağıdakilerden hangisidir?
A) Deriner BarajıB) Hirfanlı Barajı
C) Altınkaya Barajı
D) Sarıyar Barajı
Türkiye'deki göllerin oluşum kökenleri incelendiğinde, bazı göllerin tektonik çanaklarda biriken sularla oluştuğu görülür. Aşağıdaki göllerden hangisi bu oluşum türüne örnek gösterilemez?
A) Tuz GölüB) İznik Gölü
C) Nemrut Gölü
D) Sapanca Gölü
Bir gölün sularının kimyasal özelliği; iklim koşullarına, beslenme kaynaklarına ve bir gideğeninin (göl ayağı) olup olmamasına bağlıdır. Buna göre, aşağıdaki göllerden hangisinin suları gideğeni olduğu için tatlıdır?
A) Van GölüB) Beyşehir Gölü
C) Tuz Gölü
D) Burdur Gölü
Heyelan set gölleri, dik yamaçlardan kayan kütlelerin bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur. Bu göller daha çok heyelan riskinin yüksek olduğu Karadeniz Bölgesi'nde yaygındır.
Buna göre, aşağıdaki göllerden hangisi heyelan set gölüne bir örnektir?
B) Bafa Gölü
C) Köyceğiz Gölü
D) Mogan Gölü
Türkiye'de dağ oluşumu (orojenez) esnasında esnek tabakaların yan basınçlara uğramasıyla kıvrım dağları meydana gelmiştir.
Buna göre, aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum bakımından bu gruba girmektedir?
B) Kaçkar Dağları
C) Yunt Dağı
D) Aydın Dağları
Türkiye'deki volkanik dağlar ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Büyük bir kısmı İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde yer alır.B) Volkanik koniler genellikle bir fay hattı boyunca sıralanış gösterir.
C) Ege Bölgesi'ndeki dağların tamamı volkanizma sonucu oluşmuştur.
D) Erciyes, Nemrut ve Tendürek dağları sönmüş volkanlara örnektir.
Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanması birçok coğrafi sonucu beraberinde getirmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi bu durumun sonuçlarından biri değildir?
B) Denizel iklimin iç kesimlere kadar sokulabilmesi
C) Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşımın doğal geçitlerle sağlanması
D) Kıyıda girinti, çıkıntı ve koy sayısının fazla olması
Türkiye'deki akarsular ve üzerlerinde yer alan baraj eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Fırat - AtatürkB) Dicle - Ilısu
C) Kızılırmak - Hirfanlı
D) Sakarya - Keban
Barajların inşa edilme amaçları ve çevresel etkileri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu yapıların temel fonksiyonlarından biri değildir?
A) Hidroelektrik enerji üretmekB) Tarım arazileri için sulama suyu sağlamak
C) Akarsu havzasındaki erozyonu tamamen engellemek
D) Taşkın ve sel risklerini kontrol altına almak
Türkiye'de yer şekillerinin engebeli, yükseltinin fazla ve akarsu yatak eğimlerinin yüksek olması hidroelektrik potansiyelini artırmaktadır.
Buna göre, aşağıdaki bölgelerden hangisinin hidroelektrik enerji potansiyeli diğerlerine göre daha yüksektir?
B) İç Anadolu Bölgesi
C) Doğu Anadolu Bölgesi
D) Ege Bölgesi
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6421-ayt-goller-test-coz-2cp9