AYT Türk Dili ve Edebiyatı: Ünlü Düşmesi
Ünlü Düşmesi Nedir?
Ünlü düşmesi, Türkçede kelimelerin ek alırken veya birleşik kelime oluşturulurken, kökte veya gövdede bulunan ünlü harflerin (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) düşmesi olayıdır. Bu durum, kelimenin telaffuzunu kolaylaştırmak ve ses uyumunu sağlamak amacıyla gerçekleşir. Ünlü düşmesi, kelimenin anlamını değiştirmeyen bir ses olayıdır.
Ünlü Düşmesi Çeşitleri
Ünlü düşmesi temelde ikiye ayrılır:
- A) Gövdedeki Ünlülerin Düşmesi: Bu tür ünlü düşmesi, kelimenin köküne ek geldiğinde veya kelime türetildiğinde meydana gelir. Genellikle -i, -e, -u, -ü gibi ekler getirildiğinde görülür.
- B) Birleşik Kelimelerde Ünlü Düşmesi: İki kelimenin bir araya gelerek yeni bir kelime oluşturması sırasında, ilk kelimenin sonundaki ünlünün düşmesidir.
Gövdedeki Ünlü Düşmesi (Tamamlayıcı Ünlü Düşmesi)
Bu düşme genellikle -i ekini alan kelimelerde görülür. Kelimenin kökündeki son ünlünün (genellikle ı, i, u, ü) düşmesiyle oluşur.
- Örnekler:
- alın + ı -> alnı (Burnun üst kısmı)
- oğul + u -> oğlu (Erkek evlat)
- demir + i -> demri (Yanlış kullanım, doğru şekli demiri'dir. Burada ünlü düşmesi olmaz.)
- burun + u -> burnu (Yüzdeki organ)
- akıl + ı -> aklı (Zihin)
- kayıp + ı -> kaybı (Yitirme durumu)
Birleşik Kelimelerde Ünlü Düşmesi
İki kelimenin birleşmesiyle oluşan bazı birleşik kelimelerde, ilk kelimenin sonundaki ünlünün düşmesiyle oluşur. Bu durum, özellikle -a, -e ile biten kelimelerden sonra gelen ve ünlüyle başlayan kelimelerde görülebilir.
- Örnekler:
- ne + icin -> niçin (Sebep sorma)
- süt + anne -> sütanne (Yanlış kullanım, doğru şekli süt nine olmalıydı, burada ünlü düşmesi yok. Ancak yaygın yanlış kullanım sütanne'dir.)
- nasıl (ne + asıl'dan)
- kardeş + im -> kardeşim (Burada ünlü düşmesi değil, iyelik ekidir.)
- kayın + ana -> kaynana (Eşin annesi)
- pazar + ertesi -> pazartesi (Haftanın günü)
Dikkat Edilmesi Gerekenler 💡
- Her ünlüyle başlayan ek ünlü düşmesine neden olmaz.
- Bazı kelimelerde ünlü düşmesi varmış gibi görünse de aslında kelime kökünde ünlü bulunmaz. (Örn: yağmur kelimesinde a ünlüsü düşmemiştir, kelimenin kendisi öyledir.)
- Ünlü düşmesi, kelimenin anlamını değiştirmez.
- Yazım yanlışlarından kaçınmak için bu konuya dikkat etmek önemlidir.
Ünlü Düşmesi ile İlgili Yanlış Bilinenler 📌
Bazı durumlarda ünlü düşmesi ile karıştırılan durumlar olabilir:
- Ünsüzle Biten Kelimelere Ünlüyle Başlayan Ekler Gelmesi: Bu durumda ünlü düşmesi olmaz. Örn: ev + im -> evim.
- İki Ünlü Arasında Tek Ünsüz Bulunan Kelimeler: Bu kelimelerde de ünlü düşmesi olmaz. Örn: kitap + ı -> kitabı.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Örnek 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine bir örnek yoktur?
A) Burnundaki sivilceyi sıkınca iz kaldı.
B) Kaynanamız bize geldiğinde çok sevindik.
C) Bu işin altından nasıl kalkacağımızı bilmiyorduk.
D) Kalbim senin için atıyor.
E) Yüreğimdeki sızı dinmiyor.
Çözüm:A şıkkında burun kelimesine -u iyelik eki geldiğinde burnu şeklinde ünlü düşmesi olmuştur. B şıkkında kayınana birleşik kelimesinde ünlü düşmesi vardır. C şıkkında nasıl kelimesi ne ve asıl kelimelerinin birleşimiyle oluşmuş ve ünlü düşmesi görülmüştür. E şıkkında yürek kelimesine -i iyelik eki geldiğinde yüreği şeklinde ünlü düşmesi olmuştur. D şıkkında ise kalp kelimesi ünsüzle bitmekte ve -im ekini aldığında kalbim şeklinde bir ünlü düşmesi gerçekleşmez. Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır. ✅
Örnek 2
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünlü düşmesi vardır?
A) Kitaplık
B) Gözlük
C) Sütçü
D) Sabır
E) Kayıp
Çözüm:A şıkkında kitap kelimesine -lık yapım eki gelmiş, ünlü düşmesi olmamıştır. B şıkkında göz kelimesine -lük yapım eki gelmiş, ünlü düşmesi olmamıştır. C şıkkında süt kelimesine -çü yapım eki gelmiş, ünlü düşmesi olmamıştır. D şıkkında sabır kelimesi Arapça kökenli olup, kökünde ünlü düşmesi yoktur. E şıkkında ise kayıp kelimesine -ı iyelik eki geldiğinde kaybı şeklinde bir ünlü düşmesi meydana gelmiştir. Bu nedenle doğru cevap E şıkkıdır. 🚀
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük kullanılmıştır?
A) Kapıyı yavaşça açıp içeri girdi.B) Boynu ağrıdığı için doktora gitti.
C) Sınav sonuçlarını merakla bekliyor.
D) Akşam yemeği için hazırlık yaptı.
Bazı sözcükler türetilirken (yapım eki alırken) ünlü kaybına uğrar.
Aşağıdakilerin hangisinde bu kurala örnek olabilecek bir sözcük vardır?
B) Bu yanlış karardan bir an önce dönmelisin.
C) Sabrın sonu her zaman selamettir.
D) Ağzında bir şeyler mırıldanıp duruyordu.
Aşağıdaki dizelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük yoktur?
A) Gönlümle oturdum da hüzünlendim o yerde.B) Alnına dökülmüş o siyah zülüfler.
C) Ufkunda bir bulut bile yoktu o gün.
D) Gözlerin bir nehir gibi akıyor içime.
İsim soylu bir sözcük "etmek, olmak" gibi yardımcı eylemlerle birleşirken ses düşmesine uğrayabilir.
Aşağıdakilerin hangisinde bu kuralı örneklendiren bir kullanım vardır?
B) Komutan, askere hemen emretti.
C) Bu teklifi hiç düşünmeden reddetti.
D) Bize her zaman yardım ederdi.
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesinin nedeni diğerlerinden farklıdır?
(A) Çevresi çiçeklerle donatılmıştı.
(B) Oğlu bu yıl üniversiteye başlayacak.
(C) Sızlayan yarasına merhem sürdü.
(D) Beslenen hayvanlar daha sağlıklı olur.
B) Oğlu
C) Sızlayan
D) Beslenen
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük vardır?
A) Kapıyı yavaşça kapatıp içeri girdi.B) Şehrin ışıkları uzaktan çok güzel görünüyordu.
C) Bugün hava dünkünden daha rüzgarlı.
D) Okulun bahçesinde çocuklar neşeyle oynuyor.
Bazı sözcükler yapım eki alarak türetilirken ünlü kaybına uğrar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala örnek bir kullanım vardır?
B) Aklına gelen her fikri not defterine yazardı.
C) Sonbaharda sararan yapraklar yollara döküldü.
D) Omuzunda ağır bir çanta ile yokuşu tırmanıyordu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yardımcı fiille kurulan birleşik fiil oluşturulurken ünlü düşmesi meydana gelmiştir?
A) Bu zor günleri sabrederek atlatacağız.B) Maçın sonucunu herkes merak ediyordu.
C) Arkadaşının bu teklifini hemen kabul etti.
D) Sorunları konuşarak halletmeye çalıştılar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte ünlü düşmesi yoktur?
A) Yolun kıvrımlı bölümlerinde dikkatli olmalısın.B) Uykusu gelince televizyonun karşısında uyuyakaldı.
C) Çevresi çok geniş, sevilen bir insandı.
D) Yazısı çok okunaklı olduğu için herkes beğenirdi.
"Gönlümün her köşesi seninle dolu."
Yukarıdaki cümlede yer alan ünlü düşmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
B) İki sözcüğün birleşerek yeni bir kelime oluşturması.
C) Sözcüğün ünlü ile başlayan bir çekim eki alması.
D) Sözcüğün aşınma yoluyla kısalması.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ünlü düşmesi"ne uğramış bir sözcük vardır?
A) Kitapları çantasına özenle yerleştirdi.B) Omzundaki çanta oldukça ağır görünüyordu.
C) Bahçedeki çiçekleri her sabah sular.
D) Akşam yemeğini erkenden yedi.
Bazı sözcükler türetilirken (yapım eki alırken) ünlü kaybına uğrar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala örnek bir kullanım vardır?
B) Burnu soğuktan iyice kızarmıştı.
C) Sonbaharda ağaçların yaprakları sararır.
D) Sabrı taşınca her şeyi bir bir anlattı.
"Birleşik sözcük oluşumu sırasında iki ünlü yan yana geldiğinde ünlülerden biri düşebilir; bu duruma aşınma da denir."
Aşağıdakilerin hangisinde bu açıklamaya uygun bir örnek vardır?
B) Kaybolmak
C) Devretmek
D) Sabretmek
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte ünlü düşmesi yoktur?
A) Bu ayrılık hepimizi derinden etkiledi.B) Evin çevresi yüksek duvarlarla örülüydü.
C) Dağların kıvrım kıvrım yollarından geçtik.
D) Onun yazısı her geçen gün daha da güzelleşiyor.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük kullanılmamıştır?
A) Akşamki gürültüden dolayı uykusu iyice kaçtı.B) Soruları çözerken zihni bir an karıştı.
C) Masadaki kalemleri kutusuna tek tek topladı.
D) Göğsü daraldığı için pencereyi açmak istedi.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ünlü düşmesi"ne uğramış bir sözcük kullanılmıştır?
A) Bugün hava her zamankinden daha güzel görünüyor.B) Kitaplarını masanın üzerine bırakıp dışarı çıktı.
C) Şehrin kalabalığı insanı bazen çok yoruyor.
D) Okulun bahçesinde çocuklar neşeyle oynuyor.
Bazı kelimeler türetilirken (yapım eki alırken) ünlü kaybına uğrar.
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde bu durumun bir örneği vardır?
B) Omuzunda ağır bir çanta taşıdığı için yorulmuştu.
C) Çevresi geniş bir insan olduğu için herkes onu tanır.
D) Aklı bir karış havada olduğu için soruları duymadı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ünlü düşmesi"ne örnek gösterilebilecek bir sözcük yoktur?
A) Burnunda hafif bir sızı hissettiğini söyledi.B) Kaybolan anahtarlarını bulmak için her yeri aradı.
C) Bu sabah erkenden kalkıp yola koyuldular.
D) Uykusu gelince televizyonun karşısında uyuyakalmış.
"Sonbaharda ağaçların yaprakları iyice sarardı." cümlesindeki "sarardı" sözcüğünde görülen ses olayının (ünlü düşmesi) bir benzeri aşağıdakilerin hangisinde vardır?
A) Gözleri bu hüzünlü hikâyeyi dinleyince yaşardı.B) Bebek beşikte mışıl mışıl uyuyor.
C) Yaşanan bu olay hepimizi derinden sızlattı.
D) Her gün düzenli olarak kitap okurdu.
Aşağıdaki dizelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük kullanılmamıştır?
B) Bir uykusuz gecenin sabahındayım şimdi.
C) Yalnızlık ömür boyu süren derin bir sancıdır.
D) Denizler dalgalanır, rüzgârlar eser durur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük vardır?
A) Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.B) Bu şehri her zaman çok sevmişimdir.
C) Kitap okumak en büyük hobimdir.
D) Akşam yemeğinde taze balık yedik.
Bazı iki heceli kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlü düşer. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala örnek bir kullanım yoktur?
A) Karnı acıkınca hemen mutfağa yöneldi.B) Aklına gelen her şeyi hemen söylerdi.
C) Sabrı taşınca herkesi sertçe azarladı.
D) Kapının kolu zorlanınca aniden kırıldı.
Aşağıdaki birleşik sözcüklerin hangisinde oluşum sırasında ünlü düşmesi (aşınma) meydana gelmiştir?
A) HanımeliB) Kaynana
C) Başçavuş
D) Bilgisayar
Bazı sözcükler türetilirken (yapım eki alırken) ünlü kaybına uğrar. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu duruma bir örnek vardır?
A) Bahçedeki çiçekler susuzluktan sarardı.B) Oğlu bu yıl üniversiteye başlayacak.
C) Ağzında bir şeyler mırıldanıyordu.
D) Gönlünde yatan aslanı biliyorum.
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi yoktur?
A) Kahvaltı yapmadan asla evden çıkmazdı.B) Bu olayı yanlış değerlendirmişsin.
C) Çevresi tarafından çok sevilen biridir.
D) Yazın buralar oldukça sıcak olur.
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6430-ayt-unlu-dusmesi-test-coz-m8b4