🚀 LGS Türkçe: Sözcükte Anlam Ders Notları
Sevgili öğrenciler, \(8\). sınıf Türkçe dersinin ve LGS'nin en temel konularından biri olan "Sözcükte Anlam" ünitesini bu notla kolayca tekrar edebilirsiniz. Sınavda karşınıza çıkacak kritik kavramları adım adım inceleyelim.
📌 \(1\). Somut ve Soyut Anlamlı Sözcükler
Sözcüklerin beş duyu organımızla algılanıp algılanamamasına göre yapılan sınıflandırmadır.
- Somut Anlam: Beş duyu organımızdan (\(5\) duyu: göz, kulak, burun, dil, deri) en az \(1\) tanesiyle algılayabildiğimiz kavramları karşılayan sözcüklerdir.
Örnek: Rüzgar (deriyle hissedilir), ses (kulakla duyulur), ışık (gözle görülür), parfüm (burunla koklanır).
- Soyut Anlam: Beş duyu organımızla algılayamadığımız, varlığını zihnimizle, inançlarımızla veya duygularımızla kabul ettiğimiz kavramlardır.
Örnek: Sevgi, nefret, rüya, adalet, hüzün, cesaret.
📌 \(2\). Nitel ve Nicel Anlamlı Sözcükler
Sözcüklerin ölçülebilirlik durumuna göre kazandığı anlamlardır.
| Kavram | Açıklama | Örnekler |
|---|---|---|
| Nicel Anlam | Varlıkların sayılabilen, ölçülebilen, azalıp çoğalabilen özelliklerini gösterir. | Okula gitmek için \(5\) kilometre yürüdük. (Ölçülebilir) Bu bina çok yüksek. (Ölçülebilir) |
| Nitel Anlam | Varlıkların nasıl olduğunu, kalitesini, ölçülemeyen özelliklerini belirtir. | Bize çok sıcak davrandı. (Ölçülemez) Lezzetli bir yemek yedik. (Ölçülemez) |
📌 \(3\). Yansıma Sözcükler
Doğadaki cansız varlıkların, hayvanların, insan dışı canlıların veya makinelerin çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklerdir.
- Örnekler: Şırıl şırıl (su sesi), çat (kırılma sesi), hav (köpek sesi), vız (arı sesi), pat (düşme sesi).
- ⚠️ UYARI: "Işıl ışıl", "parıl parıl" gibi kelimeler yansıma sözcük değildir! Çünkü bu kelimeler ses değil, görüntü bildirir.
📌 \(4\). İkilemeler
Anlatımı daha etkili ve güçlü kılmak amacıyla aralarında anlam ilişkisi bulunan en az \(2\) sözcüğün yan yana kullanılmasıyla oluşan söz öbekleridir. İkilemelerin arasına hiçbir noktalama işareti konulmaz.
- Aynı sözcüğün tekrarıyla: Yavaş yavaş, koşa koşa
- Eş anlamlı sözcüklerle: Ses seda, güçlü kuvvetli
- Yakın anlamlı sözcüklerle: Doğru dürüst, eş dost
- Zıt anlamlı sözcüklerle: Aşağı yukarı, iyi kötü, az çok
- Biri anlamlı, biri anlamsız sözcüklerle: Eski püskü, eğri büğrü
- İkisi de anlamsız sözcüklerle: Ivır zıvır, mırın kırın
- Yansıma sözcüklerle: Şırıl şırıl, çat pat
📌 \(5\). Genel ve Özel Anlamlı Sözcükler
Sözcüklerin kapsam alanlarına göre değerlendirilmesidir.
- Genel Anlam: Söylendiğinde o türün tamamını veya geniş bir grubunu kapsayan sözcüklerdir.
- Özel Anlam: Söylendiğinde tek bir varlığı ya da daha dar bir kavramı çağrıştıran sözcüklerdir.
- Genelden Özele Sıralama: Varlık \(\rightarrow\) Canlı \(\rightarrow\) Hayvan \(\rightarrow\) Kuş \(\rightarrow\) Kanarya
- Özelden Genele Sıralama: Gül \(\rightarrow\) Çiçek \(\rightarrow\) Bitki \(\rightarrow\) Canlı \(\rightarrow\) Varlık
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru \(1\): Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük nicel anlamda kullanılmıştır?
A) Onunla çok sıcak bir dostluğumuz var.
B) Bu geniş oda, çalışma odası olarak kullanılacak.
C) Sınavda oldukça kolay sorular sorulmuştu.
D) Bize her zaman tatlı dille hitap ederdi.Çözüm: A şıkkındaki "sıcak", C şıkkındaki "kolay" ve D şıkkındaki "tatlı" sözcükleri ölçülemeyen, nitelik bildiren (nitel) anlamda kullanılmıştır. B şıkkındaki "geniş" sözcüğü ise odanın boyutlarının ölçülebileceğini ifade ettiği için nicel anlamlıdır. Doğru cevap: B
Soru \(2\): Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yansıma sözcük kullanılmıştır?
A) Gökyüzündeki yıldızlar bu gece ışıl ışıl parlıyordu.
B) Rüzgarın etkisiyle ağacın kuru dalları çatırdadı.
C) Çocuk, annesinin arkasından sessizce ağlıyordu.
D) Bahçedeki rengarenk çiçekler etrafa güzel kokular yayıyordu.Çözüm: A şıkkındaki "ışıl ışıl" ifadesi görme duyusuyla ilgilidir, yansıma değildir. C ve D şıklarında doğadaki bir sesin taklidi yoktur. B şıkkındaki "çatırdadı" sözcüğü, kuru dalların kırılırken çıkardığı "çat" sesinden türemiş bir yansıma sözcüktür. Doğru cevap: B
Doğa seslerinin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklere "yansıma sözcükler" denir. Yansıma sözcükler işitsel temellidir; yalnızca görme duyusuyla algılanan durumları karşılayan sözcükler yansıma kabul edilmez.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcük kullanılmamıştır?
B) Dere kenarındaki şırıltı insana huzur veriyordu.
C) Bahçedeki kuru yapraklar rüzgarda hışırdıyordu.
D) Odadan gelen çıtırtı üzerine hemen uyanıp etrafa bakındı.
Yansıma sözcükler mecaz anlama gelecek şekilde kullanıldıklarında yansıma özelliklerini kaybederler.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu açıklamaya uygun bir kullanım vardır?
B) Sıkıntıdan patlayacak gibi oldum ama yine de sabrettim.
C) Kazanın gürültüsü bütün mahallede yankılandı.
D) Çaydanlıktaki su fokur fokur kaynamaya başladı.
Doğadaki canlı veya cansız varlıkların çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcükler yansımadır. Ancak bazı hayvanların çıkardığı sesleri ifade eden sözcükler doğrudan bir ses taklidine dayanmadığı için yansıma kabul edilmez.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcük yoktur?
B) Kulağımın dibinde vızıldayan sinek uykumu kaçırdı.
C) Ağacın dalındaki kuşlar neşeyle ötüyordu.
D) Köpeklerin havlaması sokaktaki sessizliği bozdu.
İkilemeler, anlatım gücünü artırmak, anlamı pekiştirmek veya zenginleştirmek amacıyla farklı yollarla oluşturulan sözcük gruplarıdır. Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme, zıt anlamlı sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşmuştur?
A) Pikniğe gitmek için evdeki ıvır zıvır ne varsa çantaya doldurduk.B) Bu zor günlerde eş dost her zaman yanımızda olup bize destek verdi.
C) Aradan yıllar geçmesine rağmen onunla iyi kötü bir bağımız kaldı.
D) Çocuklar güzel havayı görünce bahçede koşa koşa oynuyorlardı.
İkilemelerin yazımıyla ilgili en önemli kural, ikilemeyi oluşturan sözcüklerin ayrı yazılması ve aralarına hiçbir noktalama işaretinin konulmamasıdır. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı yapılmıştır?
A) Sınav yaklaştıkça içimde yavaş yavaş bir heyecan dalgası oluşmaya başladı.B) Yaşanan tüm olayları bize baştan aşağı, en ince ayrıntısına kadar anlattı.
C) Öğretmenimiz bu önemli projeyi enine-boyuna düşünmemiz gerektiğini söyledi.
D) Eski püskü elbiseleriyle sokakta sessizce yürüyen adama herkes dikkatle bakıyordu.
İkilemeler, cümleye durum, zaman, miktar veya pekiştirme gibi farklı anlam ilgileri katabilir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme, cümleye "yaklaşık olarak, neredeyse, tam olmasa da ona yakın" anlamı katmıştır?
A) Bu zorlu ve dik yolları aşa aşa nihayet hedeflediğimiz köye ulaştık.B) Aradığımız önemli evrakları yarım yamalak bir incelemeyle bulmamız imkânsızdır.
C) Onunla aşağı yukarı üç yıldır aynı mahallede komşuluk yapıyoruz.
D) Sınav salonuna girecek olan öğrenciler teker teker içeriye davet edildi.
Ölçülebilen, sayılabilen veya tartılabilen özellikleri ifade eden sözcüklere "nicel anlamlı sözcükler"; ölçülemeyen, nitelik belirten sözcüklere ise "nitel anlamlı sözcükler" denir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalın yazılmış sözcük nicel anlamıyla kullanılmıştır?
B) Onun ne kadar geniş bir yüreği olduğunu herkes bilir.
C) Bize karşı oldukça soğuk davranışlar sergiledi.
D) Sınıfın en çalışkan öğrencisi her zaman oydu.
Bazı sözcükler temel anlamıyla nicel (ölçülebilir) özellik gösterirken, cümle içindeki kullanımıyla nitel (ölçülemeyen) anlam kazanabilir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu duruma örnek bir kullanım vardır?
B) Bu ağır paketleri taşımakta zorlanıyorum.
C) Arkadaşının bu hafif sözleri onu çok kırdı.
D) Yeni aldığımız evde geniş bir balkon var.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem nicel hem de nitel anlamlı sözcük bir arada kullanılmıştır?
A) Küçük bir kutunun içine değerli eşyalarını saklamıştı.B) Soğuk havada kalın montunu giymeyi unutmadı.
C) Dürüst insanların iyi davranışları takdir edilir.
D) Yüksek tepelerden geniş ovalara doğru baktık.
Beş duyu organımızdan (göz, kulak, deri, dil, burun) en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkları karşılayan sözcüklere "somut", hiçbir duyu organımızla algılayamadığımız ancak varlığına inandığımız kavramları karşılayan sözcüklere ise "soyut" sözcükler denir. Bazı somut anlamlı sözcükler, cümledeki kullanımına göre soyut bir anlam kazanabilir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde somut anlamlı bir sözcük, soyut anlam kazanacak şekilde kullanılmıştır?
A) Bahçedeki kuru dalları tek tek toplayıp kenara yığdı.B) Bu soğuk tavırlarıyla kısa sürede herkesi kendinden uzaklaştırdı.
C) Rüzgârın uğultusu odanın içinde yankılanmaya devam ediyordu.
D) Masanın üzerindeki lambayı yakıp sessizce ders çalışmaya başladı.
Soyut bir kavramın, anlatımı daha etkili ve anlaşılır kılmak amacıyla somut bir varlıkmış gibi nitelendirilerek veya somut bir varlığa benzetilerek anlatılmasına "somutlaştırma" denir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde somutlaştırma yapılmıştır?
A) Yalnızlık, karanlık bir sokak gibi her geçen dakika üzerime çöküyordu.B) Sınavı kazanmak için gece gündüz demeden büyük bir azimle çalıştı.
C) Çocukların neşeli sesleri kısa sürede tüm mahalleyi kaplamıştı.
D) Havalar iyice ısınınca hafta sonu herkes kırlara akın etti.
Aşağıdaki dizelerin hangisinde hem somut hem de soyut anlamlı sözcükler bir arada kullanılmıştır?
A) Masmavi bir deniz dalgalanır içimde, umutlar yeşerir her bir köşesinde.B) Tahta masanın üzerinde eski ve yıpranmış bir kitap duruyordu.
C) Rüzgâr estikçe sararmış yapraklar sağa sola savruluyordu.
D) Demir kapının gıcırtısı bütün sokağı bir anda ayağa kaldırdı.
"Genel anlamlı sözcükler, kapsamı geniş olan ve birden fazla varlığı karşılayan; özel anlamlı sözcükler ise kapsamı daha dar olan ve tek bir varlığı karşılayan sözcüklerdir. Sözcükler anlam kapsamlarına göre genelden özele ya da özelden genele doğru sıralanabilir."
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde genelden özele bir sıralama yapılmıştır?
B) Roman, edebiyatımızın en çok okunan türüdür.
C) Varlıklar içinde canlıların, canlılar içinde ise ağaçların yeri bende başkadır.
D) Bağlama, Türk halk müziğinde en sık kullanılan çalgıdır.
Bazı sözcükler tek başına genel anlamlıyken cümledeki kullanımına göre belirli bir varlığı karşılayarak özel anlam kazanabilir.
Buna göre "kitap" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde en genel anlamıyla kullanılmıştır?
B) Kitap, insanın zihnini açan ve dünyasını genişleten en sadık dosttur.
C) Dün aldığım kitabı bir solukta okuyup bitirdim.
D) Kütüphanecinin uzattığı kitabı dikkatlice inceledi.
Aşağıdaki sözcükler anlam kapsamı bakımından en genelden en özele doğru sıralanacaktır:
I. Çam
II. Varlık
III. Ağaç
IV. Bitki
Buna göre doğru sıralama aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?
B) II - III - IV - I
C) IV - II - III - I
D) I - III - IV - II
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6556-8-sinif-lgs-yansima-sozcukler-test-coz-i3wg