📌 Canlılarda Uyaranlara Karşı Tepki Mekanizmaları
Canlıların iç ve dış çevreden gelen fiziksel, kimyasal ya da biyolojik etkilere karşı gösterdiği değişimlere tepki, bu etkilere ise uyaran denir. Canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için bu uyaranlara doğru tepkiler vermeleri şarttır. Bu mekanizma, tüm canlılarda ortak olan homeostasinin (iç denge) korunmasını sağlar.
🔬 \(1\). Tek Hücreli Canlılarda Tepki Mekanizmaları
Tek hücreli canlılarda özelleşmiş bir sinir sistemi bulunmaz. Bu canlılar uyaranlara karşı tepkilerini hücresel düzeyde, genellikle taksis (göçüm) hareketleri ile gerçekleştirirler:
- Fototaksis: Işığa karşı yönelimdir. Örneğin, kloroplast taşıyan Öglena'nın ışığa doğru (\(+\) fototaksis) hareket etmesi.
- Kemotaksis: Kimyasal maddelere karşı yönelimdir. Bakterilerin besine doğru (\(+\) kemotaksis) ya da toksik maddelerden uzağa (\(-\) kemotaksis) gitmesi.
🌱 \(2\). Bitkilerde Uyaranlara Karşı Tepkiler
Bitkilerde sinir sistemi bulunmadığından tepkiler, bitkisel hormonlar (örneğin oksin) ve hücrelerdeki turgor basıncı değişimleri ile kontrol edilir. Bitkisel hareketler \(2\) ana grupta incelenir:
A) Tropizma (Yönelim) Hareketleri
Uyarının yönüne bağlı olarak gerçekleşen büyüme hareketleridir. Oksin hormonunun asimetrik dağılımı sonucu oluşur.
- Fototropizma: Işığa yönelimdir. Gövdede ışığa doğru (\(+\) fototropizma), kökte ise ışığın tersine (\(-\) fototropizma) yönelim gözlenir.
- Geotropizma (Gravitropizma): Yer çekimine karşı yönelimdir. Kökler yer çekimi yönünde (\(+\) geotropizma), gövde ise zıt yönde (\(-\) geotropizma) büyür.
- Haptotropizma: Dokunmaya karşı yönelimdir. Sarılıcı bitkilerin destek bulduklarında ona sarılması (\(+\) haptotropizma).
B) Nasti (Irganım) Hareketleri
Uyarının yönüne bağlı olmayan, turgor basıncındaki hızlı değişimlerle gerçekleşen hareketlerdir.
- Sismonasti: Sarsıntı veya dokunma ile gerçekleşir. Küstüm otuna dokunulduğunda yapraklarını kapatması en belirgin örnektir.
- Fotonasti: Işık şiddetine bağlıdır. Akşam sefası bitkisinin çiçeklerinin karanlıkta açıp gündüz kapanması.
- Termonasti: Sıcaklık değişimlerine bağlıdır. Lale çiçeklerinin yüksek sıcaklıkta (\(20\) - \(25\) \(^{\circ}\text{C}\)) açması, düşük sıcaklıkta (\(5\) - \(10\) \(^{\circ}\text{C}\)) kapanması.
🦁 \(3\). Hayvanlarda Uyaranlara Karşı Tepkiler
Hayvanlar aleminde uyaranlara karşı tepki mekanizmaları çok daha gelişmiş, hızlı ve karmaşıktır. Bu durum, özelleşmiş sinir sistemi ve endokrin sistem (hormonlar) entegrasyonu ile sağlanır.
Tepki oluşum süreci genel olarak şu yolak üzerinden gerçekleşir:
\(\text{Reseptör (Alıcı)} \longrightarrow \text{Merkezi Sinir Sistemi (Değerlendirme)} \longrightarrow \text{Efektör (Tepki Organı)}\)
Hayvanlarda tepki hızı, bitkisel tepkilere göre çok daha yüksektir. Örneğin, bir refleks yayı milisaniyeler (\(10^{-3}\) saniye) mertebesinde çalışırken, bitkilerde hormonal bir tepki saatler ya da günler sürebilir.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru \(1\): Bir bitki gövdesinde tek yönlü ışık etkisiyle gerçekleşen fototropizma olayında, gövdenin ışığa doğru bükülmesinin hormonal mekanizmasını açıklayınız.
Çözüm: Gövde ucundan salgılanan oksin hormonu, homojen dağılmak yerine ışık almayan (gölge) tarafa doğru göç eder. Gölge tarafta biriken oksin hormonu, buradaki hücrelerin daha hızlı boyca uzamasını sağlar. Işık alan taraftaki hücreler ise daha yavaş büyür. Bu asimetrik büyüme sonucunda gövde ışığa doğru bükülür.
Soru \(2\): Aşağıda verilen hareket çeşitlerinden hangileri uyarının yönüne bağlıdır, hangileri bağlı değildir? Sınıflandırınız.
\(I\). Öglena'nın ışığa yönelmesi
\(II\). Küstüm otunun yapraklarını kapatması
\(III\). Bitki köklerinin suya doğru büyümesi
Çözüm:
- \(I\). Öglena'nın ışığa yönelmesi (Fototaksis): Uyarının yönüne bağlıdır.
- \(II\). Küstüm otunun yapraklarını kapatması (Sismonasti): Uyarının yönüne bağlı değildir.
- \(III\). Bitki köklerinin suya doğru büyümesi (Hidrotropizma): Uyarının yönüne bağlıdır.
Bitkilerde çevreye karşı gösterilen tepkilerden olan tropizma (yönelim) ve nasti (irkilme) hareketleri ile ilgili bazı özellikler şunlardır:
I. Uyarının yönüne bağlı olarak gerçekleşme
II. Hormonların (özellikle oksin) etkisiyle büyüme asimetrisi sonucu oluşma
III. Turgor basıncındaki ani değişimler ile kontrol edilme
Buna göre, bu özelliklerden hangileri nasti hareketleri için geçerlidir?
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Tek hücreli canlıların çevresel uyarılara karşı gösterdiği taksi (yönelim) hareketleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Euglena'nın kamçısı yardımıyla ışığa doğru hareket etmesi pozitif fototaksidir.B) Paramecium'un ortamdaki zehirli kimyasallardan uzaklaşması negatif kemotaksidir.
C) Taksi hareketleri, bitkilerdeki nasti hareketleri gibi uyarının yönüne bağlı olmadan gerçekleşir.
D) Taksi hareketlerinde aktif hareket (yer değiştirme) gözlenir.
E) Amibin besine doğru yalancı ayaklarıyla yönelmesi pozitif kemotaksiye örnek gösterilebilir.
Yulaf filizi (koleoptil) kullanılarak hazırlanan aşağıdaki deney düzeneklerinin hangisinde ışık yönüne doğru yönelim (pozitif fototropizma) gerçekleşmesi beklenir?
A) Ucu kesilmiş ve üzerine ışık geçirmeyen şapka takılmış koleoptilB) Tek yönlü ışık alan, ucu kesilmemiş normal koleoptil
C) Ucu kesilerek araya mika (su ve hormon geçirmeyen) konulmuş koleoptil
D) Karanlık ortamda ucu kesilmiş koleoptil
E) Tek yönlü ışık alan, ucu tamamen ışık geçirmeyen bir kılıfla kaplanmış koleoptil
Bitkilerde çevreye karşı gösterilen tepkiler yönelim (tropizma) ve irkilme (nasti) hareketleri olarak ikiye ayrılır.
Buna göre, nasti hareketleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
B) Oksin hormonunun asimetrik dağılımı sonucu ortaya çıkar.
C) Hücrelerdeki turgor basıncı değişimleri ile kontrol edilir.
D) Sadece kök ve gövde uçlarında meydana gelir.
E) Büyüme ve hücre bölünmesi esasına dayanır.
Tek hücreli bir canlı olan öglenanın ışığa doğru hareket etmesi (pozitif fototaksi) ve amibin zehirli bir kimyasaldan uzaklaşması (negatif kemotaksi) durumları gözlenmiştir.
Bu canlıların gerçekleştirdiği göçüm (taksi) hareketleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
B) Bu hareketler aktif yer değiştirme şeklinde gerçekleşir.
C) Canlının hayatta kalma ve beslenme şansını artırır.
D) Sadece gelişmiş bir sinir sistemine sahip canlılarda görülür.
E) Kamçı, yalancı ayak gibi hücresel yapılar yardımıyla gerçekleştirilir.
Bitki gövde ucunda sentezlenen oksin hormonu, ışık alan taraftan ışık almayan (gölge) tarafa doğru taşınır. Bu durum gölgede kalan hücrelerin daha fazla uzamasına ve gövdenin ışığa doğru bükülmesine neden olur.
Buna göre, tek yönlü ışık alan bir yulaf filizinde (koleoptil) gerçekleşen fototropizma olayı ile ilgili;
I. Oksin hormonu asimetrik büyümeye neden olmuştur.
II. Işık alan taraftaki hücre büyümesi, gölgede kalan tarafa göre daha hızlıdır.
III. Bu hareket pozitif yönelim (tropizma) hareketine örnektir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
Hayvanlar alemindeki canlılar, dış çevreden gelen fiziksel ve kimyasal uyaranları özel hücreler olan reseptörler (duyu hücreleri) yardımıyla algılar.
Buna göre, hayvanlarda bulunan reseptör çeşitleri ve algıladıkları uyaranlar ile ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
B) Kemoreseptör - Kimyasal maddelerin yoğunluğu
C) Mekanoreseptör - Dokunma, basınç ve ses titreşimleri
D) Termoreseptör - Sıcaklık değişimleri
E) Kemoreseptör - Işığın dalga boyu ve şiddeti
İnsanda sıcak bir cisme dokunulduğunda elin hızla geri çekilmesi (refleks) sürecinde görev alan yapılar ve gerçekleşen olaylar belirli bir sıraya göre gerçekleşir.
Buna göre, bir refleks yayında uyarının alınmasından tepkinin verilmesine kadar geçen süreçte impulsun izlediği yol aşağıdakilerden hangisinde doğru sırayla verilmiştir?
B) Reseptör \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Ara nöron \( \rightarrow \) Duyu nöronu \( \rightarrow \) Efektör organ
C) Efektör organ \( \rightarrow \) Duyu nöronu \( \rightarrow \) Ara nöron \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Reseptör
D) Ara nöron \( \rightarrow \) Duyu nöronu \( \rightarrow \) Reseptör \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Efektör organ
E) Reseptör \( \rightarrow \) Duyu nöronu \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Ara nöron \( \rightarrow \) Efektör organ
Bitkilerde uyarının yönüne bağlı olarak gerçekleşen yönelim hareketlerine tropizma, uyarının yönüne bağlı olmayan ve turgor basıncındaki ani değişimlerle gerçekleşen hareketlere ise nasti (ırganım) denir.
Buna göre, aşağıdaki bitkisel hareketlerden hangisi turgor basıncı değişimine bağlı olarak gerçekleşen bir nasti hareketidir?
B) Küstüm otuna dokunulduğunda yapraklarının hızla kapanması
C) Bitki gövdesinin ışığa doğru yönelmesi
D) Sarılıcı bitkilerin bir desteğe sarılarak büyümesi
E) Bitki köklerinin aşırı tuzlu bölgeden uzaklaşması
Tek hücreli canlıların çevrelerindeki uyarılara karşı aktif yer değiştirme şeklinde gösterdikleri tepkilere taksi (göçüm) denir.
Buna göre, öglenanın kloroplastlarında fotosentez yapabilmek için ışık kaynağına doğru aktif olarak hareket etmesi aşağıdaki hareket çeşitlerinden hangisine örnektir?
B) Pozitif fototaksi
C) Negatif fototropizma
D) Pozitif termonasti
E) Pozitif kemotropizma
Oksin hormonu, bitkilerde boyca uzamayı sağlayan ve ışık almayan (gölge) tarafta daha fazla biriken bir hormondur.
Tek yönlü ışık alan bir yulaf koleoptilinde (gövde ucu) gerçekleşen yönelim hareketiyle ilgili;
I. Işık alan tarafta oksin hormonu sentezi tamamen durur.
II. Gölgede kalan taraftaki hücreler daha hızlı büyür ve uzar.
III. Koleoptil ışığa doğru yönelim gösterir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Hayvanlarda dış çevreden gelen uyarılara karşı hızlı ve istemsiz olarak verilen ani tepkilere refleks denir. Bir refleksin oluşmasında impulsun izlediği yola refleks yayı adı verilir.
Sıcak bir nesneye dokunan bir insanın elini hızla geri çekmesi sürecinde, impulsun refleks yayındaki iletim sırası aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
B) Reseptör \(\rightarrow\) Duyu nöronu \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Efektör
C) Reseptör \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Duyu nöronu \(\rightarrow\) Efektör
D) Duyu nöronu \(\rightarrow\) Reseptör \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Efektör
E) Efektör \(\rightarrow\) Duyu nöronu \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Reseptör
Theodor Engelmann yaptığı deneyde, ışığı prizmadan geçirerek renklerine ayırmış ve ipliksi bir algin üzerine düşürmüştür. Algin etrafına ise oksijen seven (aerob) bakteriler yerleştirmiştir. Bir süre sonra bakterilerin en fazla mor, mavi ve kırmızı ışığın düştüğü bölgelerde toplandığını gözlemlemiştir.
Bakterilerin oksijenin yoğun olduğu bu bölgelere doğru hareket etmesi, aşağıdaki canlı tepkilerinden hangisine doğrudan bir örnektir?
B) Negatif fototaksi
C) Pozitif aerotaksi
D) Pozitif hidrotropizma
E) Negatif kemotropizma
Bitkilerde gerçekleşen uyaranlara karşı tepki hareketleri tropizma (yönelim) ve nasti (ırganım) olmak üzere ikiye ayrılır. Buna göre, aşağıdaki bitki hareketlerinden hangisi uyarının yönüne bağlı olmadan, turgor basıncındaki ani değişimler ile gerçekleşen bir nasti hareketidir?
A) Bitki köklerinin suya doğru yönelmesiB) Küstüm otu bitkisine dokunulduğunda yapraklarının kapanması
C) Sarılıcı bitkilerin bir desteğe sarılarak büyümesi
D) Bitki gövdesinin ışığa doğru yönelmesi
E) Bitki köklerinin yer çekimi doğrultusunda aşağıya doğru büyümesi
Tek hücreli canlılar, çevrelerindeki kimyasal maddelere, ışığa veya sıcaklığa karşı aktif yer değiştirme hareketleri yapabilirler. Bu yönelim hareketlerine taksi (göçüm) denir. Buna göre; Öglena'nın kloroplastı yardımıyla fotosentez yapabilmek için ışığa doğru hareket etmesi ve amibin zehirli bir kimyasaldan uzaklaşması hareketleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) Pozitif kemotaksi - Negatif fototaksiB) Negatif fototaksi - Pozitif kemotaksi
C) Pozitif fototaksi - Negatif kemotaksi
D) Pozitif fototropizma - Negatif kemotropizma
E) Fototropizma - Kemotaksi
Bitkilerde fototropizma (ışığa yönelim) mekanizması oksi hormonu etkisiyle gerçekleşir. Tek yönlü ışık alan bir yulaf filizinin (koleoptil) gövdesinde gerçekleşen asimetrik büyüme ve yönelim ile ilgili;
I. Oksin hormonu ışığın geldiği yönde daha fazla birikir.
II. Gölgede kalan taraftaki hücrelerin boyca uzama hızı, ışık alan taraftakilere göre daha fazladır.
III. Yönelim hareketi turgor basıncındaki ani değişimlerle kontrol edilir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Hayvanlarda dış çevreden gelen uyaranlar duyu organlarındaki reseptörler tarafından alınır ve sinir sistemi aracılığıyla efektör organlara iletilerek bir tepki oluşturulur. Sıcak bir cisme dokunan bir insanın elini hızla geri çekmesi (refleks) sürecinde, uyarının izlediği yol aşağıdakilerin hangisinde doğru sırayla verilmiştir?
A) Reseptör \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Duyu nöronu \(\rightarrow\) EfektörB) Reseptör \(\rightarrow\) Duyu nöronu \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Efektör
C) Efektör \(\rightarrow\) Duyu nöronu \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Reseptör
D) Reseptör \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Duyu nöronu \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Efektör
E) Duyu nöronu \(\rightarrow\) Reseptör \(\rightarrow\) Ara nöron \(\rightarrow\) Motor nöron \(\rightarrow\) Efektör
Bitki köklerinin toprak içindeki çeşitli kimyasal maddelere karşı gösterdiği yönelim hareketine kemotropizma denir. Bitki kökleri yararlı maddelere doğru yönelirken, zararlı maddelerden uzaklaşır. Buna göre, bir saksı bitkisinin köklerinin saksının bir tarafına konulan gübreye doğru büyümesi ve diğer tarafına konulan aşırı tuza karşı ters yönde büyümesi hareketleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak adlandırılmıştır?
A) Pozitif kemotropizma - Negatif kemotropizmaB) Negatif kemotropizma - Pozitif kemotropizma
C) Pozitif kemotaksi - Negatif kemotaksi
D) Pozitif hidrotropizma - Negatif kemotropizma
E) Pozitif tigmotropizma - Negatif hidrotropizma
Bitkilerde çevrelerinden gelen uyarılara karşı gösterilen hareket tepkileri tropizma (yönelim) ve nasti (ırganım) olarak ikiye ayrılır. Buna göre, aşağıda verilen bitki hareketlerinden hangisi uyarının yönüne bağlı olmadan, hücrelerdeki turgor basıncı değişimleriyle gerçekleşen bir nasti hareketidir?
A) Bitki köklerinin suya doğru büyümesiB) Küstüm otuna dokunulduğunda yapraklarının kapanması
C) Bitki gövdesinin ışığa doğru yönelmesi
D) Sarılıcı bitkilerin bir desteğe sarılarak büyümesi
E) Bitki köklerinin yer çekimi yönünde aşağıya doğru uzaması
Tek hücreli canlılar, çevrelerindeki uyarılara karşı yer değiştirme (taksi) hareketleri yapabilirler. Buna göre, öglenanın kloroplastlarında fotosentez yapabilmek için ışık kaynağına doğru hareket etmesi ve amibin besin moleküllerine doğru yönelmesi olayları sırasıyla hangi taksi (göçüm) hareketlerine örnektir?
A) Kemotaksi - FototaksiB) Fototaksi - Termotaksi
C) Fototaksi - Kemotaksi
D) Geotaksi - Kemotaksi
E) Kemotaksi - Geotaksi
Bitkilerde fototropizma (ışığa yönelim) mekanizması ile ilgili olarak; I. Işık alan tarafta oksi hormonu sentezi artar. II. Oksin hormonu, gövdenin ışık almayan (gölge) tarafında daha fazla birikir. III. Gölgede kalan hücrelerin daha hızlı uzaması sonucu gövde ışığa doğru bükülür. ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız IB) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
İnsanlarda sıcak bir cisme dokunulduğunda elin hızla geri çekilmesi bir refleks hareketidir. Bu refleks olayının gerçekleşmesi sürecinde görev alan yapılar ve impuls iletim sırası aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) Reseptör \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Ara nöron \( \rightarrow \) Duyu nöronu \( \rightarrow \) EfektörB) Reseptör \( \rightarrow \) Duyu nöronu \( \rightarrow \) Ara nöron \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Efektör
C) Efektör \( \rightarrow \) Duyu nöronu \( \rightarrow \) Ara nöron \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Reseptör
D) Reseptör \( \rightarrow \) Ara nöron \( \rightarrow \) Duyu nöronu \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Efektör
E) Duyu nöronu \( \rightarrow \) Reseptör \( \rightarrow \) Ara nöron \( \rightarrow \) Motor nöron \( \rightarrow \) Efektör
Bitkilerde görülen nasti (ırganım) hareketleri ile ilgili; I. Uyaranın yönü önemli değildir. II. Hücrelerdeki turgor basıncında meydana gelen hızlı değişimlerle gerçekleşir. III. Akşamsefası bitkisinin çiçeklerinin karanlıkta açıp gündüz kapanması fotonastiye örnektir. açıklamalarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız IB) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6644-11-sinif-farkli-canlilarin-uyaranlara-karsi-olusturdugu-tepkiler-ve-mekanizmalari-test-coz-xccu