📌 TYT Türkçe: Sözcükte Yapı - Kökler Bilgisi
Sözcüğün anlamlı en küçük parçasına kök denir. Bir parçanın kök olabilmesi için sözcüğün tamamıyla anlam ilişkisinin bulunması şarttır. Örneğin, "balık" sözcüğünün kökü "bal" değildir; çünkü bal ile balık arasında hiçbir anlam ilişkisi yoktur. Bu sözcüğün kökü kendisidir.
💡 Kök Türleri
Türkçede kökler temelde \(2\) ana gruba ayrılır, ancak işlevsel olarak \(4\) başlıkta incelenir:
- \(1\). İsim Kökleri: Varlıkları, kavramları, duygu ve düşünceleri karşılayan köklerdir. Sonuna "-mak / -mek" mastar eki getirilemez. Örnek: ev, su, yol, göz.
- \(2\). Fiil Kökleri: İş, oluş, hareket bildiren köklerdir. Sonuna "-mak / -mek" mastar eki getirilebilir. Örnek: yaz-, oku-, gel-, sev-.
- \(3\). Sesteş Kökler: Yazılışları aynı, anlamları tamamen farklı olan ve aralarında hiçbir anlam ilişkisi bulunmayan köklerdir. Örnek: yüz (sayı olan \(100\), surat veya yüzmek eylemi), gül (çiçek veya gülmek eylemi).
- \(4\). Ortak Kökler (Kökteş Kökler): Yazılışları aynı, anlamları arasında doğrudan bir ilişki bulunan; hem isim hem de fiil olarak kullanılabilen köklerdir. Örnek: boya (isim) / boya- (fiil), güreş (isim) / güreş- (fiil), barış (isim) / barış- (fiil).
🚀 Altın Kural: Sesteş köklerde anlam ilişkisi yoktur, ortak köklerde ise anlam ilişkisi vardır. Örneğin, "boya" ile "boyamak" arasında anlam bağı varken, "yol" (patika) ile "yolmak" (çekip koparmak) arasında hiçbir bağ yoktur.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru \(1\): Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü, türü bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Gözlük takmak ona çok yakışıyor.
B) Sınıftaki öğrenciler sessizce bekliyordu.
C) Soruları çok hızlı çözdü.
D) Bu konuyu uzun uzun tartıştılar.
E) Kitapları raflara tek tek dizdi.
Çözüm \(1\): Sözcüklerin köklerini inceleyelim:
- A) "gözlük" -> kökü "göz" (İsim kökü)
- B) "öğrenciler" -> kökü "öğren-" (Fiil kökü)
- C) "çözdü" -> kökü "çöz-" (Fiil kökü)
- D) "tartıştılar" -> kökü "tart-" (Fiil kökü)
- E) "dizdi" -> kökü "diz-" (Fiil kökü)
A seçeneğindeki sözcüğün kökü isim, diğerlerininki ise fiildir. Doğru cevap A seçeneğidir.
Soru \(2\): Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ortak (kökteş) kök" kullanılmıştır?
A) Havuzun soğuk suyunda yüzdü.
B) Duvardaki eski boya dökülüyordu.
C) Çay kenarında biraz dinlendik.
D) Elindeki kırmızı gülü bana verdi.
E) Bu yolu takip ederseniz ulaşırsınız.
Çözüm \(2\): "Boya" sözcüğü hem isim ("boya") hem de fiil ("boyamak") olarak kullanılabilir ve bu iki kullanım arasında anlam ilişkisi vardır. Dolayısıyla "boya" ortak (kökteş) bir köktür. Doğru cevap B seçeneğidir.
Yazılışları ve okunuşları aynı olmasına rağmen anlamları tamamen farklı olan ve aralarında hiçbir anlam ilişkisi bulunmayan köklere "sesteş kök" denir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü sesteş bir kök değildir?
B) Arkadaşına karşı neden bu kadar kırgın olduğunu anlatmadı.
C) Memleketten gelen koliyi hemen adresine yolladı.
D) Mutfağın tezgahındaki yeni süzgeci yıkayıp yerine koydu.
E) Masanın üzerindeki tüm evraklar yere saçıldı.
Doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklere "yansıma sözcük" denir. Yansıma kökler, sözcük türü bakımından isim kökü kabul edilir. Bir sözcüğün yansıma köklü olabilmesi için mutlaka işitsel (ses) bir temele dayanması gerekir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yansıma bir kökten türememiştir?
B) Sınıftaki öğrencilerin kendi aralarındaki fısıltısı giderek arttı.
C) Gökyüzündeki yıldızların göz alıcı ışıltısı herkesi büyüledi.
D) Balonun büyük bir gürültüyle patlaması bebekleri korkuttu.
E) Dağlardan gelen küçük derenin şırıltısı insana huzur veriyordu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü, sözcük türü (isim/fiil) bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Bu işi başarmak için çok çaba sarf etti.B) Yaşantısı boyunca dürüstlükten asla ödün vermedi.
C) Çiftçi, sulak arazileri değerlendirmek istiyordu.
D) Kazada yaralanan adamın kolu hafifçe kanıyordu.
E) Ülkenin bu bölgesinde tarım oldukça gelişmiştir.
Türkçede hem isim hem de fiil olarak kullanılabilen, aralarında anlam ilişkisi bulunan köklere "ortak (ikili) kök" denir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ortak köklü bir sözcük kullanılmıştır?
B) Saçındaki aklar her geçen gün biraz daha belirginleşiyordu.
C) Evin salonunu açık mavi bir boya ile boyamaya karar verdik.
D) Çay kenarında oturup kuşların sesini dinlemek huzur vericiydi.
E) Yüzünde her zamanki gibi tatlı ve samimi bir tebessüm vardı.
Aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü yanlış gösterilmiştir?
A) Yeni aldığı gözlük ona çok yakışmıştı. (Kökü: göz)B) Yaşanan bu son olay hepimizi derinden üzmüştü. (Kökü: üz-)
C) Ülkenin doğusunda kar yağışı etkisini artırdı. (Kökü: doğ-)
D) Kalabalıklar içinde büyük bir yalnızlık çekiyordu. (Kökü: yalan)
E) Sonbaharda ağaçların yaprakları sararmıştı. (Kökü: sarı)
Doğadaki cansız varlıkların, hayvanların ya da nesnelerin çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan köklere "yansıma kök" denir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü yansıma bir köktür?
B) Bahçedeki ağaçların dallarında kuşlar neşeyle ötüyordu.
C) Gece boyunca sokaktaki köpeklerin havlaması yüzünden uyuyamadık.
D) Beşikteki küçük bebek mışıl mışıl uyuyordu.
E) Sabah güneşiyle birlikte gölün yüzeyi pırıl pırıl ışıldıyordu.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü, sözcük türü (isim/fiil) yönüyle diğerlerinden farklıdır?
A) Son günlerdeki siyasi gelişmeleri yakından takip ediyoruz.B) Bu büyük soruna geçici çözümler üretmek fayda sağlamaz.
C) Sınıfı temizlemek için dolaptan yeni bir süpürge çıkardı.
D) Kurak bölgelerde sulak alanların korunması hayati önem taşır.
E) Bu dik yokuşu hep birlikte yavaşça yürümeliyiz.
Türkçe sözcüklerin kökleri, sözcük türü bakımından "isim kökleri" ve "fiil kökleri" olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü, sözcük türü yönüyle diğerlerinden farklıdır?
B) Şairin kendine has, seçkin bir üslubu vardı.
C) Onun bu zorlu yaşantısı romanlara konu oldu.
D) Toplantının ne kadar süreceği henüz bilinmiyor.
E) Konu hakkında son derece bilgili bir uzmandı.
Hem isim hem de fiil olarak kullanılabildiği hâlde aralarında anlam ilişkisi bulunan köklere "ortak kök (kökteş kök)" denir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü ortak kök değildir?
B) İki aile arasındaki barış herkesi sevindirdi.
C) Sana olan güvenimi boşa çıkarmayacağını biliyorum.
D) Bahçedeki kırmızı güller mis gibi kokuyordu.
E) Bu mevsimde kuşların güneye göçü başlar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü, sözcük türü (isim/fiil) bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Dar sokakların kıvrımlarında yürürken geçmişi düşündü.B) Rüzgârın etkisiyle evin pencereleri sertçe çarpıldı.
C) Ev sahibi, gelen konukları kapıda samimiyetle karşıladı.
D) Romanın en heyecanlı yerinde sayfaları hızlıca çevirdi.
E) Aldığı kötü haberle derin bir üzüntüye kapılıp sarsıldı.
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6649-tyt-sozcukte-yapi-kokler-test-coz-vrce