Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Genel Özellikleri
Türkiye, jeolojik geçmişi boyunca alp orojenezinden etkilenmiş, genç ve dinamik bir yapıya sahip bir ülkedir. Ortalama yükseltisi oldukça fazla olup yaklaşık \(1132\) metredir. Bu durum, ülkemizin yakın bir jeolojik zamanda (\(3.\) ve \(4.\) Jeolojik Zamanlarda) toptan yükselmeye (epirojenez) maruz kalmasının bir sonucudur.
📌 Türkiye'nin Dağ Oluşumu (Orojenez ve Volkanizma)
Türkiye'deki dağlar oluşum yönünden \(3\) ana gruba ayrılır:
- Kıvrım Dağları: Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar bu gruba girer. Alp-Himalaya kıvrım sisteminin bir parçasıdır.
- Kırık Dağları: Ege Bölgesi'nde yaygındır. Horst ve graben sistemleri oluşmuştur. Örneğin; Yunt Dağı, Madra Dağı, Aydın Dağları birer horst iken, aralarındaki ovalar grabendir. Bu bölgelerde deprem riski yüksek olup, sıcak su kaynakları (\(100\) °C'ye varan) yaygındır.
- Volkanik Dağlar: Doğu Anadolu ve İç Anadolu'da yoğunlaşmıştır. Nemrut, Süphan, Tendürek, Ağrı (\(5137\) metre ile en yüksek zirve) ve Erciyes en önemli örnekleridir.
💡 Türkiye'nin Platoları ve Ovaları
Ülkemizde platolar geniş yer kaplar. En yüksek platolarımız Doğu Anadolu Bölgesi'nde (\(2000\) metrenin üzerinde), en alçak platolarımız ise Çatalca-Kocaeli çevresindedir.
| Plato Türü | Örnekler | Ekonomik Faaliyet |
|---|---|---|
| Karstik Platolar | Teke ve Taşeli Platoları | Kıl keçisi yetiştiriciliği |
| Volkanik (Lav) Platoları | Erzurum-Kars, Ardahan Platoları | Büyükbaş hayvancılık |
| Aşınım Platoları | Çatalca-Kocaeli Platosu | Sanayi ve nüfuslanma |
🚀 Sınav İpucu: Türkiye'nin kıyı ovalarının büyük bir kısmı delta ovasıdır. Çukurova (Seyhan ve Ceyhan nehirleri ile oluşmuş \(1.\) en büyük deltamız), Bafra ve Çarşamba ovaları en klasik sınav soruları arasında yer alır. Delta oluşumu için kıyıda gelgit genliğinin az olması ve akarsuyun bol alüvyon taşıması gerekir.
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru \(1\):
Türkiye'nin ortalama yükseltisinin \(1132\) metre gibi yüksek bir değerde olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Akarsu aşındırmasının fazla olması
B) Kuvaterner'de meydana gelen toptan yükselme (epirojenez)
C) Volkanik faaliyetlerin yaygın olması
D) Karstik aşınım şekillerinin varlığı
Çözüm: Türkiye, Neojen sonu ve Kuvaterner (\(4.\) jeolojik zaman) başlarında epirojenik hareketlerle toptan yükselmiştir. Bu durum, ortalama yükseltinin \(1132\) metre gibi yüksek bir seviyeye ulaşmasının ana nedenidir. Doğru cevap \(B\) seçeneğidir.
Soru \(2\):
Ege Bölgesi'nde yer alan kırıklı dağ yapısında, yüksekte kalan bloklara ne ad verilir? Bu alanlarda yer alan \(2\) adet dağı yazınız.
Çözüm: Kırılma sonucunda yüksekte kalan bloklara horst, alçakta kalan bloklara ise graben denir. Ege Bölgesi'ndeki horstlara örnek olarak Madra Dağı ve Yunt Dağı (\(2\) örnek) verilebilir.
Türkiye'de dağ oluşumu (orojenez) kıvrılma ve kırılma olmak üzere iki şekilde gerçekleşmiştir. Doğu-batı yönlü sıkışma ve gerilmeler sonucunda Ege Bölgesi'nde kırıklı yer yapıları (horst-graben sistemleri) meydana gelmiştir.
Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi Ege Bölgesi'nde yer alan kırıklı dağlardan (horst) biri değildir?
B) Yunt Dağı
C) Aydın Dağları
D) Menteşe Dağları
E) Canik Dağları
Türkiye'deki platolar oluşum özelliklerine göre tabaka düzlüğü, volkanik, karstik ve aşınım platoları olarak gruplandırılır. Özellikle kalker (kireç taşı) gibi kolay eriyebilen kayaçların yaygın olduğu alanlarda karstik platolar oluşmuştur.
Buna göre, aşağıdaki platolardan hangileri Türkiye'deki karstik platolara örnek olarak gösterilebilir?
B) Teke - Taşeli platoları
C) Haymana - Cihanbeyli platoları
D) Çatalca - Kocaeli platoları
E) Bozok - Yazılıkaya platoları
Türkiye, üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımada olması ve farklı jeolojik süreçlerden geçmesi nedeniyle oldukça zengin kıyı tiplerine sahiptir. Bu kıyı tiplerinden biri de eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan ria tipi kıyılardır.
Buna göre, Türkiye'de aşağıdaki yerlerin hangisinde ria tipi kıyılar görülmektedir?
B) İzmir ve çevresi kıyıları
C) İstanbul ve Çanakkale boğazları
D) Doğu Karadeniz kıyıları
E) Büyük ve Küçük Çekmece göllerinin bulunduğu kıyılar
Türkiye'de tektonik hareketlere bağlı olarak kırılma ile oluşmuş dağlar (horst) ve bu dağlar arasında çöken alanlar (graben) yaygındır. Bu yer şekilleri en belirgin olarak Ege Bölgesi'nde görülür.
Aşağıdakilerden hangisi bu şekilde oluşmuş kırıklı dağlardan (horst) biri değildir?
B) Yunt Dağı
C) Aydın Dağları
D) Menteşe Dağları
E) Canik Dağları
Türkiye'deki platolar oluşum özelliklerine göre aşınım, tabaka düzlüğü, lav ve karstik platolar olarak sınıflandırılır. Karstik aşınım ve çözünme süreçleri sonucunda oluşan platolar, tarımsal verimliliğin düşük olması ve su kaynaklarının yer altına sızması nedeniyle seyrek nüfuslanmıştır.
Buna göre, aşağıdaki platolardan hangileri karstik oluşumlu platolara örnek olarak gösterilebilir?
B) Teke ve Taşeli
C) Erzurum ve Kars
D) Çatalca ve Kocaeli
E) Yazılıkaya ve Obruk
Türkiye'de akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri kıyılarda biriktirmesiyle delta ovaları oluşur. Bir kıyıda delta ovası oluşabilmesi için kıyının sığ olması, gelgit genliğinin az olması, güçlü akıntıların bulunmaması ve akarsuyun bol alüvyon taşıması gerekir.
Buna göre, aşağıdaki akarsu ve oluşturduğu delta ovası eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
B) Yeşilırmak - Çarşamba
C) Seyhan ve Ceyhan - Çukurova
D) Göksu - Silifke
E) Büyük Menderes - Çukurova
Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda iç ve dış kuvvetler birlikte etkili olmuştur. Özellikle Alp-Himalaya orojenez kuşağında yer alan ülkemizde kıvrılma ve kırılma hareketleriyle oluşmuş dağ sıraları geniş yer kaplar. Aşağıda verilen dağlardan hangisi oluşum yönüyle diğerlerinden farklıdır?
A) Yıldız DağlarıB) Kaçkar Dağları
C) Aydın Dağları
D) Bolkar Dağları
E) Küre Dağları
Türkiye'de karstik aşınım ve birikim şekillerine en çok Akdeniz Bölgesi'nde, özellikle Teke ve Taşeli platoları çevresinde rastlanır. Karstik aşınım şekilleri küçükten büyüğe doğru sıralanmaktadır. Buna göre, aşağıdaki karstik aşınım şekillerinden hangisi en geniş alanı kaplayan ve "gölova" olarak da adlandırılan en büyük karstik aşınım şeklidir?
A) LapyaB) Dolin
C) Uvala
D) Polye
E) Obruk
Türkiye'deki platolar oluşum özelliklerine göre tabaka düzlüğü (yatay duruşlu), lav (volkanik), karstik ve aşınım (penepleyen) platoları olmak üzere gruplandırılır. Buna göre, aşağıdaki platolardan hangisi oluşum bakımından "lav platosu" özelliğine sahiptir?
A) Haymana PlatosuB) Ardahan Platosu
C) Obruk Platosu
D) Çatalca-Kocaeli Platosu
E) Taşeli Platosu
Türkiye'deki dağların büyük bir kısmı Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alır. Ancak bazı bölgelerde sertleşmiş kütlelerin kırılmasıyla horst-graben sistemleri oluşmuştur. Buna göre, aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum yönüyle diğerlerinden farklıdır?
A) Aydın DağlarıB) Yunt Dağı
C) Madra Dağı
D) Menteşe Dağları
E) Canik Dağları
Türkiye'deki platolar oluşum özelliklerine göre tabaka düzlüğü, aşınım, lav ve karstik platolar olarak sınıflandırılır. Türkiye'de karstik aşınım ve birikim şekillerinin yaygın olduğu, kalker ve jips gibi kolay eriyebilen kayaçların üzerinde oluşan platolar aşağıdakilerin hangisinde bir arada verilmiştir?
A) Haymana - CihanbeyliB) Teke - Taşeli
C) Ardahan - Kars
D) Çatalca - Kocaeli
E) Obruk - Bozok
Bir akarsuyun döküldüğü denizde delta ovası oluşturabilmesi için kıyıda gelgit genliğinin az olması, kıyının sığ olması (kıta sahanlığının geniş olması) ve akarsuyun bol alüvyon taşıması gerekir. Buna göre, aşağıdaki ova ve bu ovayı oluşturan akarsu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Çukurova - Seyhan ve CeyhanB) Bafra - Kızılırmak
C) Çarşamba - Yeşilırmak
D) Silifke - Göksu
E) Dikili - Büyük Menderes
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6672-12-sinif-turkiye-nin-yer-sekilleri-test-coz-xszo