📌 Türkiye'nin İç Kuvvetleri ve Yeryüzü Şekillerinin Oluşumu
Türkiye, jeolojik geçmişi boyunca aktif iç kuvvetlerin etkisiyle şekillenmiş genç oluşumlu bir ülkedir. Ülkemizin bugünkü görünümünü kazanmasında özellikle \(3.\) ve \(4.\) jeolojik zamanlarda meydana gelen tektonik hareketler büyük rol oynamıştır.
💡 İç Kuvvetlerin Sınıflandırılması
- Orojenez (Dağ Oluşumu): Türkiye'de orojenez iki şekilde gerçekleşir: Kıvrılma ve Kırılma. Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıvrılma ile oluşurken, Ege Bölgesi'ndeki dağlar kırılma ile oluşmuştur.
- Epirojenez (Kıta Oluşumu): Türkiye, \(3.\) jeolojik zamanın sonlarında toptan yükselmeye uğramıştır. Bu durum, platolarımızın deniz seviyesinden oldukça yüksekte yer almasının temel nedenidir.
- Volkanizma: Doğu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Nemrut, Süphan, Tendürek ve Ağrı dağları (\(5137\) m) önemli volkanik dağlarımızdandır.
- Depremler (Seizmalar): Türkiye, \(3\) büyük aktif fay hattı (Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu Fay Hatları) üzerinde yer alır ve topraklarının yüzde \(96\) 'sı deprem riski altındadır.
⛰️ Grabenler ve Horstlar (Kırıklı Dağ Yapısı)
Sert tabakaların yan basınçlara maruz kalması sonucu kırılma meydana gelir. Yükselen bloklara horst, çöken bloklara ise graben denir. Ege Bölgesi bu yapının en belirgin görüldüğü yerdir.
Ege'deki Horstlar: Yunt, Madra, Bozdağlar, Aydın Dağları, Menteşe Dağları.
Ege'deki Grabenler: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes.
🌊 Türkiye'de Dış Kuvvetler
Enerjisini Güneş'ten alan ve yeryüzünü aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleriyle şekillendiren kuvvetlere dış kuvvetler denir. Türkiye'de en etkili dış kuvvet akarsular iken, en az etkili olanı ise buzullardır.
| Dış Kuvvet | Türkiye'deki Etki Derecesi | Belirgin Şekiller |
|---|---|---|
| Akarsular | En Yüksek (yüzde \(70\) üzerinde) | Vadi, Delta Ovaları, Peri Bacaları |
| Rüzgarlar | Kurak ve Yarı Kurak Alanlar | Mantar Kaya, Tafoni, Lös |
| Buzullar | Yalnızca Yüksek Dağlarda (\(2200\) m ve üzeri) | Sirk Gölleri, Hörgüç Kaya |
✍️ Çözümlü Örnek Sorular
Soru \(1\)
Ege Bölgesi'nde yer alan graben alanlarında sıcak su kaynaklarının (jeotermal) yaygın olmasının temel sebebi nedir?
Çözüm: Graben alanları, kırıklı yer yapısına (fay hatlarına) sahip bölgelerdir. Bu derin kırıklar, yerin derinliklerindeki magmaya yakın sıcak suların yeryüzüne kolayca ulaşmasını sağlar. Dolayısıyla fay hatları ile jeotermal kaynaklar arasında doğrudan bir paralellik vardır.
Soru \(2\)
Türkiye'de buzulların oluşturduğu yer şekillerine yalnızca yüksek dağlık alanlarda rastlanmasının temel sebebi nedir?
Çözüm: Türkiye, coğrafi konum olarak orta kuşakta (\(36^{\circ} - 42^{\circ}\) Kuzey enlemleri) yer alır. Matematiksel konumun bir sonucu olarak sıcaklık değerleri buzulların deniz seviyesine inmesine izin vermez. Bu nedenle buzul şekillerine sadece kalıcı karların bulunduğu yüksek dağlık alanlarda (\(3000\) m civarı) rastlanır.
Türkiye'de orojenez (dağ oluşumu) süreçleri sonucunda hem kıvrım hem de kırık dağlar meydana gelmiştir. Özellikle Ege Bölgesi'nde levha hareketlerinin etkisiyle kırılma sonucu oluşan horst ve graben sistemleri yaygın olarak görülür. Buna göre, aşağıdaki dağlardan hangisi diğerlerinden farklı bir orojenik süreç (kırılma yerine kıvrılma) sonucunda oluşmuştur?
A) Aydın DağlarıB) Yunt Dağı
C) Madra Dağı
D) Küre Dağları
E) Menteşe Dağları
Türkiye, Neojen sonları ve Kuvaterner başlarında toptan yükselmeye (epirojenez) uğramıştır. Bu durum Türkiye'nin günümüzdeki jeomorfolojik özelliklerini doğrudan etkilemiştir. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin epirojenik olarak toptan yükseldiğinin en güçlü kanıtlarından biridir?
A) Akarsuların derin vadiler içinde akması ve yüksek düzlüklerin (platoların) geniş yer kaplamasıB) Ege Denizi kıyılarında girintinin ve çıkıntının fazla olması
C) Karstik aşınım şekillerinin Akdeniz Bölgesi'nde yoğunlaşması
D) Aktif volkanik dağların Doğu Anadolu Bölgesi'nde kümelenmesi
E) Kuzey Anadolu Deprem Kuşağı'nda sık sık tektonik depremlerin yaşanması
Türkiye'de volkanik faaliyetler özellikle Doğu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde geniş alanlar kaplar. Bu faaliyetler sonucunda çeşitli volkanik şekiller ve dağlar oluşmuştur. Türkiye'nin volkanik özellikleri ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Manisa'daki Kula çevresi, Türkiye'nin en genç volkanik sahalarından biridir.B) Nemrut Dağı'nın zirvesinde Türkiye'nin en büyük kaldera gölü yer alır.
C) Güneydoğu Anadolu'daki Karacadağ, lavlarının çok akıcı olması nedeniyle kalkan biçimli bir volkan özelliğindedir.
D) Türkiye'deki tüm volkanik dağlar aktif olup günümüzde de düzenli olarak lav püskürtmeye devam etmektedir.
E) Erciyes, Süphan ve Ağrı dağları tabakalı volkanlara örnek gösterilebilir.
Türkiye'de kırıklı yer yapısına bağlı olarak horst ve graben sistemleri yaygın olarak görülür. Bu oluşumların en belirgin olduğu yer Ege Bölgesi'dir.
Aşağıdakilerden hangisi Ege Bölgesi'nde yer alan graben ovalarından biri değildir?
B) Gediz
C) Küçük Menderes
D) Büyük Menderes
E) Menteşe
Tektonik çöküntü alanları olan grabenler, çevrelerine göre alçakta kalan ve genellikle nehirlerin alüvyon biriktirdiği verimli düzlüklerdir.
Graben alanlarının genel özellikleri ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
B) Mineral yönünden zengin alüvyal topraklar bulundurdukları için tarımsal verimlilik yüksektir.
C) Yer altı sularının yüzeye çıktığı sıcak su kaynakları ve jeotermal potansiyel fazladır.
D) Fiziksel ufalanmanın en şiddetli olduğu, yüksek ve engebeli dağlık alanları oluştururlar.
E) Horst adı verilen yüksek bloklar arasında uzanan çöküntü hendekleridir.
Türkiye'de kırıklı yer yapısına bağlı olarak oluşan graben alanları sadece Ege Bölgesi ile sınırlı değildir. Ülkemizin güneyinde, Amanos Dağları (horst) ile Suriye sınırına yakın bölge arasında da önemli bir graben alanı yer almaktadır.
Hatay sınırları içerisinde yer alan ve tektonik bir çöküntü (graben) alanı olan bu ova aşağıdakilerden hangisidir?
B) Iğdır Ovası
C) Pasinler Ovası
D) Çukurova
E) Bafra Ovası
Rüzgarlar, kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde yer şekillerini biçimlendiren en önemli dış kuvvettir. Bu bölgelerde rüzgar aşındırması ve biriktirmesiyle çeşitli yer şekilleri oluşur.
Aşağıdakilerden hangisi rüzgarların biriktirme faaliyeti sonucunda oluşan yer şekillerinden biridir?
B) Mantarkaya
C) Barkan
D) Yardang
E) Hamada
Kalker, jips ve kaya tuzu gibi kolay eriyebilen kayaçların bulunduğu alanlarda kimyasal çözünmeye bağlı olarak karstik yer şekilleri oluşur. Karstik aşınım şekilleri küçükten büyüğe doğru sıralanmaktadır.
Buna göre, aşağıdaki seçeneklerin hangisinde karstik aşınım şekilleri en küçükten en büyüğe doğru sıralanmıştır?
B) Dolin - Lapya - Polye - Uvala
C) Uvala - Dolin - Polye - Lapya
D) Polye - Uvala - Dolin - Lapya
E) Lapya - Uvala - Dolin - Polye
Akarsuların taşıdıkları alüvyonları denize döküldükleri kıyılarda biriktirmesiyle delta ovaları oluşur. Türkiye'de Çukurova, Bafra ve Çarşamba gibi önemli delta ovaları bulunmaktadır.
Bir kıyıda delta ovası oluşabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gerekli bir koşul değildir?
B) Kıyıda gelgit genliğinin az olması
C) Kıta sahanlığının geniş (kıyı derinliğinin az) olması
D) Kıyı boyunca güçlü akıntıların bulunmaması
E) Akarsuyun akış rejiminin düzenli olması
Türkiye'de orojenez (dağ oluşumu) süreci kıvrılma ve kırılma şeklinde gerçekleşmiştir. Sert tabakaların yan basınçlara uğramasıyla kırılma sonucu horst ve graben alanları oluşmuştur.
Buna göre, aşağıdaki dağlardan hangisi kırılma sonucu oluşan bir horst alanı üzerinde yer almaz?
B) Yunt Dağları
C) Madra Dağları
D) Kaçkar Dağları
E) Aydın Dağları
Türkiye arazisi, Senozoik'in Tersiyer döneminde aşınarak hafiflemiş ve Kuvaterner'de toptan yükselmeye (epirojenez) uğramıştır.
Aşağıdakilerden hangisi, Türkiye'de meydana gelen bu epirojenik yükselmenin doğrudan bir kanıtı olarak gösterilebilir?
B) Ortalama yükseltinin fazla olması ve yüksek düzlüklerin (platoların) geniş yer kaplaması
C) Kuzey Anadolu Deprem Kuşağı'nda sık sık tektonik depremlerin yaşanması
D) İç Anadolu Bölgesi'nde sönmüş volkanik dağların bulunması
E) Karadeniz kıyılarında dik falezlerin yer alması
Türkiye'de volkanik faaliyetler özellikle Doğu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Bu bölgelerdeki volkanik dağlar genellikle bir hat boyunca (fay hatlarını takip ederek) sıralanmıştır.
Aşağıdaki volkanik dağlardan hangisi diğerlerinden farklı bir coğrafi bölgede yer almaktadır?
B) Erciyes Dağı
C) Süphan Dağı
D) Tendürek Dağı
E) Ağrı Dağı
Türkiye'de kırıklı yer yapısına bağlı olarak oluşan horst ve graben sistemleri en fazla Ege Bölgesi'nde görülür. Aşağıdakilerden hangisi Ege Bölgesi'nde yer alan graben alanlarından biri değildir?
A) BakırçayB) Gediz
C) Bafra
D) Küçük Menderes
E) Büyük Menderes
Yer kabuğunun kırılarak çöken kısımlarını oluşturan graben alanları, sahip oldukları tektonik özellikler nedeniyle çevrelerine göre bazı farklılıklar gösterirler. Buna göre, graben ovalarında aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenmez?
A) Deprem riskinin yüksek olmasıB) Masif (eski ve sert) kütlelerden oluşmaları
C) Jeotermal enerji potansiyelinin yüksek olması
D) Fay hatları boyunca sıcak su kaynaklarının bulunması
E) Alüvyal dolgulu verimli tarım alanlarına sahip olmaları
Türkiye'de graben oluşumları sadece Ege Bölgesi ile sınırlı değildir. Doğu Anadolu Fay Hattı'nın etkisiyle Hatay çevresinde de tektonik kökenli önemli bir graben alanı oluşmuştur. Asi Nehri'nin de içinden geçtiği bu graben alanı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Amik OvasıB) Çukurova
C) Harran Ovası
D) Iğdır Ovası
E) Elazığ Ovası
Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda dış kuvvetler önemli bir role sahiptir. Bu dış kuvvetlerden biri olan akarsular, yeryüzünü hem aşındırma hem de biriktirme faaliyetleriyle şekillendirir. Bazı yer şekillerinin oluşumunda ise hem aşındırma hem de biriktirme süreçleri birlikte etkili olmaktadır. Buna göre, aşağıdaki yer şekillerinden hangilerinin oluşumunda hem akarsu aşındırması hem de biriktirmesi birlikte etkili olmuştur?
A) Kanyon vadi ve Dev kazanıB) Delta ovası ve Irmak adası
C) Menderes ve Seki (Taraça)
D) Kırgıbayır ve Peri bacası
E) Birikinti yelpazesi ve Boğaz vadi
Karstik yörelerde kolay eriyebilen kayaçların (kalker, jips, kaya tuzu) yaygın olduğu alanlarda kimyasal aşındırma ve biriktirme süreçlerine bağlı olarak çeşitli yer şekilleri gelişir. Aşağıda verilen karstik yer şekillerinden hangisi, oluşum süreci bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) LapyaB) Dolin
C) Polye
D) Traverten
E) Obruk
Rüzgarlar; bitki örtüsünün cılız, nem oranının düşük ve fiziksel (mekanik) ufalanmanın şiddetli olduğu kurak ve yarı kurak bölgelerde yeryüzünü şekillendirici en önemli dış kuvvettir. Buna göre, coğrafi özellikleri göz önüne alındığında aşağıdaki ülkelerin hangisinde rüzgar aşındırma ve biriktirme şekillerinin (mantarkaya, barkan, lös vb.) yaygın olarak görülmesi beklenmez?
A) MısırB) Norveç
C) Moğolistan
D) Avustralya
E) Suudi Arabistan
Cevap Anahtarı ve Detaylı Çözümler İçin QR Kodu Okutun
https://yazili.eokultv.com/test/6673-12-sinif-turkiye-nin-ic-kuvvetleri-test-coz-cgw9