9. Sınıf: Periyodik özelliklerin periyodik tablodaki değişimi Kazanım Değerlendirme Testleri
KİM.9.1.8: Elementlerin periyodik özelliklerinin periyodik tablodaki değişimini çözümleyebilme
a) Elementlerin periyodik özelliklerini etkileyen etmenleri belirler.
b) Elementlerin periyodik özelliklerini etkileyen etmenler ile periyodik tablodaki değişimler arasındaki ilişkiyi belirler.
Kazanım Testleri
9. Sınıf Kimya: Periyodik Özelliklerin Periyodik Tablodaki Değişimi
Konu Özeti
Periyodik tablo, elementleri artan atom numarasına göre sıralar ve benzer kimyasal özellik gösterenleri aynı grupta toplar. Bir elementin periyodik özellikleri; elektron dizilimi, çekirdek yükü ve elektronların katmanlara dağılımı ile ilişkilidir. Periyotta (soldan sağa) atom numarası arttıkça çekirdekteki proton sayısı artar ve etkin çekirdek yükü genellikle artar. Bu durum birçok özelliğin düzenli değişmesine neden olur. Grupta (yukarıdan aşağı) katman sayısı artar; atom çapı büyür, dış elektronlar çekirdekten daha uzakta olur ve perdelenme artar.
- Atom yarıçapı: Periyotta soldan sağa azalır; grupta yukarıdan aşağı artar.
- İyonlaşma enerjisi: Bir atomdan elektron koparmak için gereken enerjidir. Periyotta artar; grupta azalır.
- Elektron ilgisi: Atomun elektron alma eğilimidir. Genel olarak periyotta artar (daha negatif değerler), grupta azalabilir; istisnalar görülebilir.
- Elektronegatiflik: Bağ elektronlarını çekme gücüdür. Periyotta artar, grupta azalır. En yüksek değerler sağ üstte (F) görülür.
- Metaliklik / ametaliklik: Metalik özellik periyotta azalır, grupta artar. Ametalik özellik bunun tersidir.
Örnek Çözümlü Sorular
Soru 1
Soru: Na, Mg ve Al elementlerini atom yarıçapına göre büyükten küçüğe sıralayınız.
Çözüm: Na, Mg, Al aynı periyottadır (3. periyot). Periyotta soldan sağa etkin çekirdek yükü arttığı için atom yarıçapı azalır. Bu nedenle sıralama: Na > Mg > Al.
Soru 2
Soru: Li, Na ve K elementlerini iyonlaşma enerjisine göre büyükten küçüğe sıralayınız.
Çözüm: Li, Na, K aynı gruptadır (1A). Grupta aşağı indikçe katman sayısı artar, dış elektron çekirdekten uzaklaşır ve koparmak kolaylaşır; iyonlaşma enerjisi azalır. Sıralama: Li > Na > K.
Soru 3
Soru: 2. periyotta bulunan C, N, O elementlerinden hangisinin elektronegatifliği en büyüktür?
Çözüm: Elektronegatiflik periyotta soldan sağa artar. C (6), N (7), O (8) sıralamasında sağa gidildikçe elektronegatiflik artacağı için en büyük değer O elementindedir.
Soru 4
Soru: Cl ve Br elementlerinden hangisinin atom yarıçapı daha büyüktür? Gerekçe yazınız.
Çözüm: Cl ve Br aynı gruptadır (7A). Grupta aşağı indikçe katman sayısı arttığından atom yarıçapı artar. Br, Cl’nin altında bulunduğu için Br’nin atom yarıçapı daha büyüktür.
```