Kimya biliminin günlük hayata katkısına ilişkin çıkarım yapabilme
a) Evde kullanılan kimyasal ürünlerin niteliklerini gözlemleyebileceği ortamlar oluşturur.
b) Gözlem yapacağı kimyasal ürünlerin niteliklerindeki farklılıkları ortaya çıkarır.
c) Kimyasal ürünlerin niteliklerindeki farklılıkları kimya bilimiyle ilişkilendirmek üzere topladığı veri ya da verileri kaydeder.
ç) Topladığı veri ya da verileri yorumlayarak kimya biliminin günlük hayata katkısına ilişkin değerlendirme yapar.

KİM.9.1.2

9. Sınıf: Kimyasal maddelerin kullanımından kaynaklanan problemler

Farklı ortamlarda kimyasal maddelerin kullanımından kaynaklanan problemleri çözebilme
a) Farklı ortamlarda kimyasal maddelerin kullanımından kaynaklanan problemleri yapılandırır.
b) Farklı ortamlarda kimyasal maddelerin kullanımına yönelik yapılandırdığı problemleri özetler.
c) Farklı ortamlarda kimyasal maddelerin kullanımına yönelik yapılandırdığı problemlerin çözümünü gözleme/mevcut bilgiye/veriye dayalı tahmin eder.
ç) Kimyasal maddelerin kullanımı ve güvenlik konusu temelinde akıl yürütür.
d) Kimyasal maddelerin kullanımına yönelik yapılandırdığı problemlerin çözümüne ilişkin değerlendirmede bulunur.

KİM.9.1.3

9. Sınıf: Atom teorileri ve bilimsel bilginin değişebilirliği

Atom teorilerindeki varsayımları kullanarak bilimsel bilginin değişebilirliliğine ilişkin çıkarım yapabilme
a) Atom teorilerinin gelişim sürecinde atomun yapısına ilişkin niteliklerin farkını ortaya koyar.
b) Elektron, proton ve nötronun yükü, kütlesi ve keşif tarihlerine ilişkin hazır veri seti kullanır.
c) Atom ve atom altı parçacıklar ile ilgili bilimsel verileri inceleyerek bilimsel bilginin değişebilirliliğini değerlendirir.

KİM.9.1.4

9. Sınıf: Atom orbitallerinin bağıl enerjileri

Atom orbitallerinin bağıl enerjilerine ilişkin veriye dayalı tahminde bulunabilme
a) Verilere dayalı olarak atom orbitallerinin bağıl enerjilerine ilişkin önermeler oluşturur.
b) Atom orbitallerinin bağıl enerjilerine ilişkin veriye dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
c) Orbitallere ait bağıl enerji diyagramlarından elde ettiği verileri inceleyerek geçersiz çıkarımları ayıklar.
ç) Atom orbitallerinin bağıl enerjilerine ilişkin geçerli tahminleri temelinde yargıya varır.

KİM.9.1.5

9. Sınıf: Elektronların atom orbitallerine yerleşimi

Elektronların atom orbitallerine yerleşimine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
a) Elektronların atom orbitallerine yerleşimine ilişkin örüntü bulur.
b) Bilimsel ilkelere ulaşmak için örüntülerden genellemeler yapar.

KİM.9.1.6

9. Sınıf: Elementlerin periyodik tablodaki yerleri

Elementlerin periyodik tablodaki yerlerine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
a) Atomların elektron dizilimiyle periyodik tablodaki yeri arasında örüntü bulur.
b) Atomların elektron dizilimiyle periyodik tablodaki yeri arasında bulduğu örüntüyü yeni örnekler üzerinde dener.
c) Atomların periyodik tablodaki yerini belirlemede kullanılan kurallara ilişkin genelleme yapar.
ç) Genellemelerini bilim insanlarının genellemeleri ile karşılaştırır.

KİM.9.1.7

9. Sınıf: İyon oluşumu

İyon oluşumuna ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
a) Atomların elektron dizilimiyle iyonların elektron dizilimi arasında örüntü bulur.
b) İyon oluşumuna ilişkin genelleme yapar.

KİM.9.1.8

9. Sınıf: Periyodik özelliklerin periyodik tablodaki değişimi

Elementlerin periyodik özelliklerinin periyodik tablodaki değişimini çözümleyebilme
a) Elementlerin periyodik özelliklerini etkileyen etmenleri belirler.
b) Elementlerin periyodik özelliklerini etkileyen etmenler ile periyodik tablodaki değişimler arasındaki ilişkiyi belirler.

9. Sınıf Kimya - 1. Tema: Etkileşim

Kimyasal etkileşimler, maddelerin yapılarını, fiziksel ve kimyasal özelliklerini belirleyen temel kuvvetlerdir. Bu etkileşimler, atomlar, moleküller ve iyonlar arasında gerçekleşir. Etkileşimler genel olarak iki ana sınıfa ayrılır: güçlü etkileşimler (kimyasal bağlar) ve zayıf etkileşimler (fiziksel etkileşimler).

Kimyasal Türler

Atom: Bir elementin tüm kimyasal özelliklerini taşıyan en küçük taneciğidir. Periyodik tabloda yer alan her element bir atom türüdür (örneğin H, He, Na). Tek başına bulunabilirler (soygazlar gibi) veya diğer atomlarla bağ oluşturabilirler.
Molekül: İki veya daha fazla atomun kovalent bağlarla birleşerek oluşturduğu, bağımsız hareket edebilen atom grubudur (örneğin H₂, O₂, H₂O, CO₂).
İyon: Bir atomun veya molekülün elektron alarak veya vererek elektrik yükü kazanmış halidir. Pozitif yüklü iyonlara katyon (örneğin Na⁺, Ca²⁺), negatif yüklü iyonlara ise anyon (örneğin Cl^-, SO₄^2-) denir.

Kimyasal Bağlar (Güçlü Etkileşimler)

Atomları bir arada tutan ve molekülleri veya iyonik bileşikleri oluşturan güçlü çekim kuvvetleridir. Bu bağların kırılması veya oluşumu, maddelerin kimyasal yapısını değiştirir ve yüksek enerji gerektirir.

İyonik Bağ: Genellikle bir metal atomu ile bir ametal atomu arasında, elektron alışverişi sonucu oluşan elektrostatik çekim kuvvetidir. Metal atomu elektron vererek katyon, ametal atomu elektron alarak anyon oluşturur ve bu zıt yüklü iyonlar birbirini çekerek iyonik bileşikleri meydana getirir. İyonik bileşikler genellikle yüksek erime ve kaynama noktasına sahiptir.
Kovalent Bağ: Genellikle iki veya daha fazla ametal atomu arasında, değerlik elektronlarının ortaklaşa kullanılması sonucu oluşan bağdır. Atomlar, elektronları paylaşarak kararlı oktet veya dublet yapısına ulaşır. Kovalent bağlı bileşikler moleküler yapıdadır.

Fiziksel Etkileşimler (Zayıf Etkileşimler)

Moleküller arasında veya soygaz atomları arasında bulunan, kimyasal bağlardan çok daha zayıf olan çekim kuvvetleridir. Bu etkileşimler maddelerin erime, kaynama, yoğunlaşma ve buharlaşma gibi fiziksel hal değişimlerinde rol oynar. Zayıf etkileşimlerin kırılması için gereken enerji, kimyasal bağların kırılması için gereken enerjiden daha düşüktür. Van der Waals kuvvetleri (London kuvvetleri ve dipol-dipol kuvvetleri) ve hidrojen bağları zayıf etkileşimlere örnek olarak verilebilir. Maddelerin moleküler yapısı ve zayıf etkileşimlerin türü, onların fiziksel özelliklerini (erime/kaynama noktası, çözünürlük) önemli ölçüde etkiler.

Çözümlü Örnekler

Örnek 1: Kimyasal Türlerin Belirlenmesi

Aşağıdaki maddeleri kimyasal türlerine (atom, molekül, iyon) göre sınıflandırın.
a) O₂ b) Cl^- c) Ne d) NH₃ e) K⁺

Çözüm:

a) O₂: İki oksijen atomunun kovalent bağla birleşmesiyle oluşmuş bağımsız bir atom grubudur. (Molekül)
b) Cl^-: Klor atomunun bir elektron alarak negatif yük kazanmış halidir. (İyon - Anyon)
c) Ne: Tek başına bulunan bir asal gaz elementinin en küçük taneciğidir. (Atom)
d) NH₃: Bir azot ve üç hidrojen atomunun kovalent bağlarla birleşmesiyle oluşmuş bir bağımsız atom grubudur. (Molekül)
e) K⁺: Potasyum atomunun bir elektron kaybederek pozitif yük kazanmış halidir. (İyon - Katyon)

Örnek 2: Bağ Türünün Belirlenmesi

Aşağıdaki bileşiklerdeki baskın kimyasal bağ türünü (iyonik veya kovalent) belirleyin.
a) HBr b) K₂O c) CCl₄ d) LiF

Çözüm:

a) HBr: Hidrojen (H) ve Brom (Br) her ikisi de ametaldir. Ametal atomları arasında elektron ortaklaşması ile kovalent bağ oluşur.
b) K₂O: Potasyum (K) bir metal, Oksijen (O) bir ametaldir. Metal ve ametal arasında elektron alışverişi ile iyonik bağ oluşur.
c) CCl₄: Karbon (C) ve Klor (Cl) her ikisi de ametaldir. Ametal atomları arasında elektron ortaklaşması ile kovalent bağ oluşur.
d) LiF: Lityum (Li) bir metal, Flor (F) bir ametaldir. Metal ve ametal arasında elektron alışverişi ile iyonik bağ oluşur.

Örnek 3: Etkileşim Gücü ve Fiziksel Özellik İlişkisi

Aşağıdaki maddelerden hangisinin oda koşullarında katı halde bulunması ve diğerlerine göre daha yüksek bir erime noktasına sahip olması beklenir? Nedenini açıklayınız.
a) N₂ (Azot gazı) b) CO (Karbon monoksit gazı) c) MgS (Magnezyum Sülfür katısı)

Çözüm:

a) N₂: İki azot atomunun kovalent bağla birleşmesiyle oluşan apolar bir moleküldür. Moleküller arasında çok zayıf London kuvvetleri bulunur. Bu nedenle erime ve kaynama noktası çok düşüktür, oda koşullarında gaz halindedir.
b) CO: Karbon ve oksijen atomlarının kovalent bağla birleşmesiyle oluşan polar bir moleküldür. Moleküller arasında zayıf dipol-dipol kuvvetleri ve London kuvvetleri bulunur. Erime ve kaynama noktası düşüktür, oda koşullarında gaz halindedir.
c) MgS: Magnezyum (Mg) bir metal, Kükürt (S) bir ametaldir. Aralarında elektron alışverişi sonucu güçlü iyonik bağ oluşur. İyonik bileşikler, iyonlar arasındaki güçlü elektrostatik çekimler nedeniyle genellikle çok yüksek erime ve kaynama noktalarına sahiptir ve oda koşullarında katı haldedirler.

Bu nedenle, MgS iyonik bağ içerdiği için diğer moleküler yapılı maddelere (N₂ ve CO) göre belirgin şekilde daha yüksek bir erime noktasına sahip olması ve oda koşullarında katı halde bulunması beklenir. İyonik bağlar, moleküller arası zayıf etkileşimlerden (London, dipol-dipol) çok daha güçlüdür.