9. Sınıf: Bileşikleri adlandırma kuralları Kazanım Değerlendirme Testleri
KİM.9.2.6: Bileşikleri adlandırma kurallarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme
a) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atom veya iyonları belirler.
b) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atomların veya iyonların adları ile bileşiklerin adları arasında ilişki kurar.
c) İyonik ve kovalent bağlı bileşiklerin adlandırma kurallarına ilişkin genelleme yapar.
Kazanım Testleri
9. Sınıf Kimya: Bileşikleri Adlandırma Kuralları (Konu Özeti)
1) Bileşik ve Adlandırmanın Amacı
Bileşikler, farklı tür atomların belirli oranlarda kimyasal bağlarla birleşmesiyle oluşur. Adlandırma (isimlendirme), bir bileşiğin formülüne bakarak türünü ve bileşimini ifade etmeyi; isme bakarak da formülünü yazmayı sağlar. 9. sınıf düzeyinde temel olarak iyonik bileşikler ve kovalent (moleküler) bileşikler adlandırılır.
2) İyonik Bileşiklerin Adlandırılması
İyonik bileşikler genellikle metal + ametal veya metal + çok atomlu iyon içerir. Adlandırmada önce katyon (pozitif iyon), sonra anyon (negatif iyon) söylenir.
- Katyon adı genellikle metal adıdır: sodyum, kalsiyum, alüminyum.
- Anyon adı ametallerde çoğunlukla “-ür” ekiyle biter: klorür, sülfür, nitrür, oksit.
- Değişken değerlikli metaller (ör. Fe, Cu) için metalin değerliği adın yanında belirtilir: Demir(II), Demir(III).
- Çok atomlu iyonlar özel adlarıyla kullanılır: nitrat (NO3-), sülfat (SO42-), karbonat (CO32-), hidroksit (OH-), amonyum (NH4+).
3) Kovalent (Moleküler) Bileşiklerin Adlandırılması
Kovalent bileşikler genellikle ametal + ametal şeklindedir. Adlandırmada element adları kullanılır; sayıca kaç atom bulunduğu ön eklerle belirtilir.
- Ön ekler: mono (1), di (2), tri (3), tetra (4), penta (5), heksa (6), hepta (7), okta (8), nona (9), deka (10)
- İkinci element genellikle “-ür” ya da “oksit” gibi eklerle kullanılır (ör. dioksit).
- Birinci elementte “mono” çoğu zaman kullanılmayabilir (ör. CO: karbon monoksit).
Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1
NaCl bileşiğini adlandırınız.
Çözüm: Na bir metaldir ve Na+ katyonu oluşturur. Cl ametaldir ve Cl- anyonu “klorür” adını alır. İyonik adlandırmada önce katyon sonra anyon söylenir.
Cevap: Sodyum klorür
Soru 2
FeCl2 bileşiğini adlandırınız.
Çözüm: Her Cl iyonu -1 yüklüdür; 2 tane Cl toplam -2 yapar. Bileşik yüksüz olduğuna göre Fe iyonu +2 olmalıdır. Değişken değerlikli metal olduğu için değerlik belirtilir.
Cevap: Demir(II) klorür
Soru 3
Ca(OH)2 bileşiğini adlandırınız.
Çözüm: Ca genellikle Ca2+ oluşturur. OH- çok atomlu anyonunun adı “hidroksit”tir. İyonik adlandırma: katyon adı + anyon adı.
Cevap: Kalsiyum hidroksit
Soru 4
CO2 bileşiğini adlandırınız.
Çözüm: C ve O ametaldir, bileşik kovalenttir. 2 oksijen olduğu için “dioksit” kullanılır. Birinci element karbon, ikinci kısım oksit olarak yazılır.
Cevap: Karbon dioksit
Soru 5
N2O3 bileşiğini adlandırınız.
Çözüm: Kovalent bileşiktir. 2 azot için “di-”, 3 oksijen için “tri-” kullanılır; oksijenli yapı “oksit” olarak adlandırılır.
Cevap: Dinitrojen trioksit