Metalik bağın oluşumuna yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
a) Pozitif yüklü metal iyonları ile negatif yüklü elektron denizi arasında örüntü oluşturur.
b) Metalik bağın oluşumuna ilişkin genelleme yapar.
İyonik bağın oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
a) Metal ve ametallerden oluşan katyonlar ve anyonlar arasındaki elektrostatik etkileşim sürecine ilişkin gözlem temelinde önermeler oluşturur.
b) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşim sürecine ilişkin gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
c) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşim sürecine ilişkin tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
ç) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşim süreci ile ilgili gözlemlenmemiş durumlara ilişkin tahminde bulunur.
d) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşimle ilgili tahminlerinin geçerliliğini sorgular.
Kovalent bağ oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
a) Bağ yapan ametal atomlarının çekirdekleri ve ortak kullanılan elektronlar arasındaki elektrostatik etkileşim sürecine ilişkin gözlem temelinde önermeler oluşturur.
b) Gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
c) Ametal atomları arasındaki etkileşim sürecine ilişkin tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
ç) Ametal atomları arasındaki etkileşimler ile ilgili gözlemlenmemiş durumlara ilişkin tahminde bulunur.
d) Tahminlerinin geçerliliğini sorgular.
Moleküllerin Lewis nokta yapısına ilişkin çıkarımda bulunabilme
a) Moleküllerin Lewis nokta yapısına ilişkin varsayımda bulunur.
b) Lewis nokta yapısını kullanarak moleküllerin yapısına ilişkin örüntüler oluşturur.
c) Oluşturduğu örüntüleri kullanarak farklı moleküllerin yapılarını karşılaştırır.
ç) Lewis nokta yapısının oluşturulmasına ilişkin önermeler sunar.
d) Önermelerini farklı moleküllerin Lewis nokta yapılarını kullanarak değerlendirir.
Molekülleri polar ya da apolar olarak sınıflandırabilme
a) Bağ yapan ametal atomlarının çekirdekleri ve ortak kullanılan elektronlar arasındaki elektrostatik etkileşim sürecine ilişkin gözlem temelinde önermeler oluşturur.
b) Gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
c) Ametal atomları arasındaki etkileşim sürecine ilişkin tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
ç) Ametal atomları arasındaki etkileşimler ile ilgili gözlemlenmemiş durumlara ilişkin tahminde bulunur.
d) Tahminlerinin geçerliliğini sorgular.
Bileşikleri adlandırma kurallarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme
a) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atom veya iyonları belirler.
b) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atomların veya iyonların adları ile bileşiklerin adları arasında ilişki kurar.
c) İyonik ve kovalent bağlı bileşiklerin adlandırma kurallarına ilişkin genelleme yapar.
Moleküller arası etkileşimleri sınıflandırabilme
a) Moleküller arası etkileşimlerin sınıflandırılmasına ilişkin ölçütler (atom, iyon, polar molekül, apolar molekül) belirler.
b) Belirlediği ölçütler doğrultusunda aynı ya da farklı kimyasal türler arasında oluşan moleküller arası etkileşimleri ayrıştırır.
c) Moleküller arası etkileşimleri gruplandırır.
ç) Oluşturduğu grupları adlandırıp bilimsel karşılığıyla kıyaslar.
Etkileşimlerin katıların özelliklerine etkilerine ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme
a) Aynı ya da farklı etkileşimlere sahip katılara ilişkin niteliklerin farkını ortaya koyar.
b) Etkileşimlerle katılar arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere gözlem verilerini veya hazır veri setini kullanır.
c) Çıkarımlarını bilim insanlarının çıkarımları ile karşılaştırır.
Sıvıların buhar basıncını etkileyen faktörlere ilişkin hipotez oluşturabilme
a) Buhar basıncını etkileyebilecek faktörleri belirlemek amacıyla sorular oluşturur.
b) Belirlediği faktörlerin buhar basıncına etkilerini neden-sonuç ilişkileri kurarak belirtir.
c) Bağımlı-bağımsız değişkenleri ve kontrol değişkenlerini belirler.
ç) Değişkenler arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere denemeler yapar.
d) Önermeleri bilimsel kuramlar ile destekler.
Sıvıların kaynama sıcaklığını etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik kanıt kullanabilme
a) Kaynama sıcaklığını etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik ölçütler (moleküller arası etkileşim türü, açık hava basıncı) belirler.
b) Gözlem veya hazır veri setinden seçtiği verileri değişkenler arası ilişkileri belirleyecek şekilde düzenler.
c) İddialarını kanıtlara dayalı açıklar.
ç) Açıklamalarını desteklemek için bilimsel bilgiyi kullanır.
Sıvıların viskozitesini etkileyen faktörlere ilişkin bilimsel gözlem yapabilme
a) Sıvıların viskozitesine ilişkin niteliklerin farkını ortaya koyar.
b) Nitelikler ile viskozite arasındaki ilişkiyi tespit etmek üzere veriler toplayarak kaydeder.
c) Benzer verilerden hareketle keşfettiği örüntüleri açıklar.
Adezyon ve kohezyon kuvvetlerinin sıvıların özelliklerine etkilerine ilişkin çıkarım yapabilme
a) Aynı ya da farklı etkileşimlere sahip sıvıların özellikleri ile ilgili farkları ortaya koyar.
b) Etkileşimler ile sıvıların özellikleri arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere gözlem verilerini ve hazır veri setini kullanır.
c) Çıkarımlarını bilim insanlarının çıkarımları ile karşılaştırır.
Sıvıların yüzey gerilimini etkileyen faktörlere ilişkin bilimsel sorgulama yapabilme
a) Yüzey gerilimini etkileyen faktörlere ilişkin araştırılabilir sorular oluşturur.
b) Moleküller arası etkileşimlere ilişkin teorileri kullanarak önermeler sunar.
c) Planladığı araştırmayı uygular.
ç) Araştırmadan elde ettiği verileri yorumlar.
d) Sonuçları bilimsel bilgilerle karşılaştırır.
e) Günlük hayattaki problemlerin çözüm sürecini bilimsel bilgilerle ilişkilendirir.
Madde, evrende yer kaplayan ve kütlesi olan her şeydir. Kimyada maddeler, belirli özelliklerine göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, maddelerin anlaşılmasını ve incelenmesini kolaylaştırır. Temel olarak maddeler, saf maddeler (elementler ve bileşikler) ve karışımlar olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Elementler: Aynı cins atomlardan oluşan saf maddelerdir. Kimyasal yöntemlerle daha basit maddelere ayrılamazlar. Belirli ayırt edici özellikleri (erime noktası, kaynama noktası, yoğunluk) vardır. Periyodik tabloda sembollerle gösterilirler (örn. H, O, Fe). Elementler; metaller, ametaller, yarı metaller ve soygazlar olarak alt başlıklara ayrılır.
Bileşikler: İki veya daha fazla farklı cins element atomunun belirli oranlarda kimyasal bağlarla birleşmesi sonucu oluşan saf maddelerdir. Kendilerini oluşturan elementlerin özelliklerini göstermezler. Kimyasal formüllerle ifade edilirler (örn. H₂O, NaCl, CO₂). Bileşikler kimyasal yöntemlerle daha basit maddelere ayrılabilirler.
Karışımlar: İki veya daha fazla saf maddenin kendi kimyasal özelliklerini kaybetmeden, rastgele oranlarda fiziksel olarak bir araya gelmesiyle oluşan maddelerdir. Karışımlar saf madde değildirler, belirli ayırt edici özellikleri yoktur. Fiziksel yöntemlerle (damıtma, süzme, buharlaştırma vb.) bileşenlerine ayrılabilirler. Karışımlar iki ana gruba ayrılır:
Örnek 1: Aşağıdaki maddeleri element, bileşik veya karışım olarak sınıflandırınız.
a) Demir
b) Hava
c) Karbondioksit (CO₂)
d) Şekerli Su
e) Bakır (Cu)
Çözüm 1:
a) Demir: Aynı cins atomlardan oluştuğu için elementtir. Sembolü Fe'dir.
b) Hava: Azot, oksijen, argon gibi gazların bir araya gelmesiyle oluşan homojen bir karışımdır.
c) Karbondioksit (CO₂): Karbon ve oksijen elementlerinin belirli oranlarda kimyasal bağlarla birleşmesiyle oluştuğu için bileşiktir.
d) Şekerli Su: Şeker ve suyun fiziksel olarak bir araya gelmesiyle oluşan homojen bir karışımdır (çözelti).
e) Bakır (Cu): Aynı cins atomlardan oluştuğu için elementtir. Sembolü Cu'dur.
Örnek 2: Aşağıdaki karışımlardan hangileri homojen, hangileri heterojendir?
a) Tuzlu Su
b) Ayran
c) Bronz (Metal alaşımı)
d) Toprak
Çözüm 2:
a) Tuzlu Su: Tuzun suda tamamen çözünmesiyle oluşan, her yerinde aynı özelliği gösteren bir homojen karışımdır (çözelti).
b) Ayran: Yoğurt ve suyun birleşiminden oluşan, bekletildiğinde faz ayrımı gösterebilen bir heterojen karışımdır (süspansiyon).
c) Bronz: Bakır ve kalay elementlerinin homojen olarak bir araya gelmesiyle oluşan metal bir homojen karışımdır (alaşım).
d) Toprak: Farklı mineraller, organik maddeler ve su içeren, her yerinde aynı özelliği göstermeyen bir heterojen karışımdır.